Market açmaq: məhəllə marketi, mal tədarükü və marja

Market açmaq istəyənlərin çoxu yaşayış binasının altındakı 40–60 m²-lik ərzaq marketindən başlayır, sahibi bir növbəni kassada özü işləyir. Kartın birinci hissəsi belə marketin hesabıdır, ikincisi üç marketli şəbəkəyə keçəndə maaş cədvəlinin, vergi rejiminin və qazancın necə dəyişdiyini göstərir.

Market icarəyə verilir elanlarında nəyə baxmaq lazımdır?

Lalafo.az-da market icarəyə verilir axtarışında çıxan yerlərin qiyməti ünvana görə səkkiz dəfə dəyişir. Mingəçevirdə əvvəllər market olmuş 60 m²-lik ayrıca tikili 150 ₼-a, Yeni Yasamalda 32 m² 300 ₼-a verilir. Zabrat-2-də əvvəl ərzaq mağazası olmuş 50 m²-lik dükan üç soyuducusu ilə 700 ₼-a, İnşaatçılar metrosunun yanında 40 m²-lik vitrinli sahə 1,200 ₼-a təklif olunur. Obyekt icarəsi bələdçisindəki tap.az sayımında Bakıda 1 m²-nin aylıq medianı 14 ₼ idi.

Hazır market icarəyə verilir yazılan elanlarda rəf və soyuducunun qalması pul qənaətidir, ancaq qiymətdən əvvəl bunlar yoxlanır:

• çıxarışda sahənin qeyri-yaşayış kimi qeyd olunması, çünki kassa aparatı və AQTA qeydiyyatı bu ünvana yazılacaq;
• elektrik gücü, çünki üç-dörd soyuducu və dondurucu gecə-gündüz işləyir;
• malın arxa qapıdan qəbulu və qutuları zaldan kənarda saxlamaq üçün kiçik anbar otağı;
• ən yaxın şəbəkə marketinə məsafə.

Sonuncu bənd çox vaxt həlledicidir. OBA 2021-ci ilin sentyabrında elan etmişdi ki, Xətai rayonunda 1,000-ci marketini açıb və 6,000-dən çox işçisi var. Belə mağaza yanındadırsa, məhəllə marketinin qiymətlə yarışması çətindir və onu gecə saatları, tanış müştəri və nisyə ayaqda saxlayır.

Hazır biznes market, yoxsa boş dükan?

Hazır biznes market elanlarında rəflər, soyuducular və mal çeşidi qiymətə daxildir. Sumqayıtda gecə-gündüz işləyən market 20,000 ₼-a satılır və satıcı dövriyyəni yazmayıb, Bakıda təchiz olunmuş köşk-market 8,500 ₼-dır. Tap.az-da mağaza, market və köşk satışlarının medianı 8,000 ₼ idi. Satıcının dediyi gündəlik dövriyyəni kassa çeki və bank çıxarışı ilə necə yoxlamaq lazım olduğu hazır biznes almaq yazısındadır.

Boş dükanda avadanlığı ikinci əldən yığmaq ucuz başa gəlir, lalafo.az elanlarında (12.11.2026) qiymətlər belədir:

• 2.2 metrlik ikitərəfli metal rəf modulu işlənmiş vəziyyətdə 150 ₼, beş rəfli yeni orta vitrin 430 ₼;
• şüşə qapılı içki soyuducusu 250–400 ₼, iki qapılısı 780 ₼, işlənmiş süd və kolbasa vitrini 880 ₼, yeni ət vitrini 650 ₼;
• qeydiyyatı ilə birlikdə kassa aparatı 250 ₼, POS-terminalla birlikdə 450 ₼, barkod oxuyucusu, etiket printeri və uçot proqramı olan kompüterli kassa dəsti 750 ₼;
• qiymət hesablayan elektron tərəzi 45–50 ₼, Wi-Fi kamera 35 ₼.

Mal tədarükü, rəflərin marjası və nisyə dəftəri

Suyu, içkini, süd məhsullarını və çərəzləri distribütorlar öz maşınları ilə gətirirlər və marketlərə çox vaxt ödəniş möhləti verirlər, onların kapitalının bir hissəsi elə marketlərin borcunda dayanır (distribütor kartı). Qab-qacaq, mövsüm malı və ucuz məişət əşyaları Sədərək kimi topdan bazarlardan alınır, alış qəbzinin və vergi tərəfinin təfərrüatı topdan alıb satmaq kartındadır.

Çörəyi yaxındakı sexdən almaq olar. Təndirxana kartının hesabında 55 qəpiyə alınan sex çörəyi rəfdə 70 qəpiyə satılır və marketə satış qiymətinin beşdə biri qalır. Rəflər arasında fərq böyükdür.

Cədvəldəki paylar redaksiyanın gümanıdır, hesabda orta pay satışın beşdə biri götürülüb və son istifadə tarixi keçən mal da bu paydan çıxır. «Qida təhlükəsizliyi haqqında» Qanun yararlılıq müddətinin etiketdə yazılmasını tələb edir (17.2.1), tələblərə cavab verməyən məhsul satışdan geri çağırılmalıdır (30.1). Hesabımızda bu itkiyə satışın 1%-i ayrılıb.

Nisyə dəftəri məhəllə marketində həm müştəri bağlılığı, həm də ən sakit riskdir. Otuz ailə ayda orta hesabla 100 ₼-lıq mal nisyə aparanda rəfdən 3,000 ₼ çıxır, pul maaş günü gəlir, distribütorun möhləti isə bu arada bitir və bu boşluq pul vəsaitlərinin hərəkəti cədvəlində görünür. Vergi Xidməti 2024-cü ilin noyabrında 314 ticarət və iaşə obyektində kartla ödənişdən imtina aşkarlayanda pozuntunun əsas forması kartdan-karta köçürmə idi, nisyəni belə bağlamaq da həmin riskə düşür.

Market açmaq neçəyə başa gəlir və ayda nə qalır?

Hesabdakı market Zabrat elanındakı kimi 50 m²-lik dükandır, kirayəsi də o qədərdir, səhər 8-dən gecə 11-ə qədər açıq qalır. Sahibi bir növbəni özü işləyir, ikinci növbəyə 500 ₼-a satıcı-kassir götürür, Bakmildəki Rahat Gourmet Market lalafo elanında 9 saatlıq iş üçün kassirə elə bu məbləği yazıb. İşəgötürənin sığortaları ilə kassir ayda 601.50 ₼-a başa gəlir. Alıcıların 60%-inin kartla ödədiyini və bankın POS haqqının 1.5% olduğunu fərz etmişik.

Market ayda ~12,500 ₼, yəni gündə ~420 ₼ satanda xərcini çıxarır. Sahibin öz növbəsinin haqqı qalan pulun içindədir və orta ayda bu məbləğ kassirə verilən maaşdan cəmi 60 ₼ çoxdur. Başlanğıcdakı 12,300 ₼-ın 6,000 ₼-ı rəfdəki maldır və market bağlansa da satılıb pula qayıdır.

Alkoqol və siqaret satmaq üçün lisenziya lazımdırmı?

«Lisenziyalar və icazələr haqqında» Qanunun lisenziya tələb olunan fəaliyyətlər siyahısında (1 nömrəli əlavə) alkoqollu içkilərin və tütün məmulatlarının pərakəndə satışı yoxdur. Siyahıda aptek, təhsil, rabitə kimi sahələr var. Satışın qaydaları başqa qanunlardadır, cərimələrini İnzibati Xətalar Məcəlləsi (İXM) müəyyən edir:

• satıcı alıcının yetkinlik yaşına şübhə edəndə sənəd istəyir, sənəd göstərilməsə siqareti satmır («Tütün məmulatlarının istifadəsinin məhdudlaşdırılması haqqında» Qanun, 13.1–13.3), alkoqollu və energetik içkini, siqareti azyaşlıya satmağın cəriməsi 100 ₼-dır (İXM, 455.2);
• 1 aprel 2026-dan elektron siqaretlərin və onların hissələrinin satışı da, satış üçün saxlanması da qadağandır («Tütün və tütün məmulatı haqqında» Qanun, 14-1), İXM-in 212-1.2-ci maddəsinə görə mal müsadirə olunur, fiziki şəxs 350–500 ₼, vəzifəli şəxs 1,650–2,200 ₼, hüquqi şəxs 4,000–5,000 ₼ cərimə ödəyir;
• aksiz markası olmayan, yaxud məcburi nişanlanmalı olduğu halda nişanlanmamış içki və siqaretin müsadirəsi üçün vergi orqanı məhkəməyə iddia qaldırır (Vergi Məcəlləsi, 24.1.2-2).

2019-cu ilin dekabrında polis Nizami, Xətai və Suraxanı rayonlarındakı reydlərdə mağazalarda azyaşlılara tütün məmulatı satıldığını aşkarlayıb və protokolları beş satıcının adına yazıb (Report).

Market açmaq üçün sənədlər: VÖEN, kassa və AQTA qeydiyyatı

1. VÖEN və sadələşdirilmiş vergi. Fərdi sahibkar satışın 2%-ini ödəyir (Vergi Məcəlləsi, 220.1), sosial sığorta gəlirin 2%-i, ayda ən azı 60 ₼, üstəgəl 16 ₼ tibbi sığortadır (DVX-nin 2026 bukleti). Rejimi açılışdan əvvəl mühasiblə seçmək daha etibarlıdır.
2. Kassa aparatı və POS-terminal. Rüb ərzində ayda orta hesabla 2,000 ₼-dan artıq satan hər obyekt kart qəbul etməlidir (DVX, aprel 2025). Kassasız nağd satış, çek verməmək və ya kartdan imtina il ərzində ilk dəfə 1,000 ₼, sonra 3,000 və 6,000 ₼ sanksiya ilə bitir.
3. AQTA-da qeydiyyat. Ticarət obyektində qida məhsulu yalnız obyekt qeydiyyata alınandan və ya təsdiq ediləndən sonra satıla bilər (Qida təhlükəsizliyi haqqında Qanun, 19.1). Qeydiyyatsız işləməyə görə İXM-in 220.2-ci maddəsi fiziki şəxsə 200–300 ₼, vəzifəli şəxsə 800–1,000 ₼, hüquqi şəxsə 2,000–2,500 ₼ cərimə nəzərdə tutur.
4. Satıcıların ilkin və dövri tibbi müayinəsi və gigiyena təlimi (Qida təhlükəsizliyi haqqında Qanun, 35.1.3; İXM, 220.5), hər biri ilə elektron əmək müqaviləsi.
5. Kafeyə və ya ofisə mal verəndə elektron qaimə-faktura yazılır, rüb ərzində qaiməli satış ticarətin 30%-ini keçsə, sadələşdirilmiş vergi hüququ növbəti ayın 1-dən itir (Vergi Məcəlləsi, 218.6.1, 218.7).

«Qablaşdırılmış mal satan dükana da AQTA gəlir?» sualına agentliyin 4 sentyabr 2025-ci il məlumatı cavab verir. Qaradağ rayonunun Müşfiqabad qəsəbəsində, Şamaxı şossesindəki marketin qida təhlükəsizliyi qeydiyyatı yox idi, mallar döşəmə və divardan aralı saxlanmırdı, anbar rəfləri asan təmizlənən materialla üzlənməmişdi, təmizlik işləri görülmürdü. Nöqsanlar aradan qalxanadək anbarın işi məhdudlaşdırılıb, sahibkar barədə protokol yazılıb.

İkinci və üçüncü market: ƏDV həddi hesabı necə dəyişir?

Ardıcıl 12 ayın istənilən ayında dövriyyəsi 200,000 ₼-ı keçən sahibkar ƏDV qeydiyyatına düşür (Vergi Məcəlləsi, 155.1) və iaşədən fərqli olaraq ticarət obyekti sadələşdirilmiş vergidə qala bilmir, səbəbi ƏDV haqqında yazıda izah olunub. Pərakəndədə POS-terminalla alınan pul həddə yarı çəkisi ilə sayılır (155.1-1, 218.1-1). Yaxşı aylarda 21,000 ₼ satan marketin illik 252,000 ₼-ı alıcıların 60%-i kartla ödəyəndə həddə 176,400 ₼ kimi düşür. Kart payı 40% olanda eyni satışla hədd keçilir. Eyni VÖEN-ə ikinci market yazılanda 504,000 ₼ dövriyyə 352,800 ₼ sayılır.

Şəbəkə modelimizdə 60 m²-lik üç market var, hər birinin kirayəsi 840 ₼-dır (14 ₼/m²). Sahibi kassada dayanmır, hər marketdə iki satıcı-kassir növbə ilə 600 ₼-a işləyir. Boss.az-da Sədərəkin çıxışındakı Qaya Market kassirə 600 ₼-dan başlayan maaş, Bravo satıcı-kassirə 530–670 ₼ və bonus yazıb. Mal qəbulu işçisi, 60 m²-lik anbar və mühasib də lazımdır.

Şirkət MMC-dir və mənfəət vergisi ödəyir. ƏDV-ni bütün malın ƏDV-li e-qaimə ilə alındığını fərz edib marketin payından hesablamışıq.

Hesab göstərir ki, yaxşı ayda üç market sahibinə bir marketin qoyduğunun təxminən 1.6 mislini qoyur, zəif ayda zərər bir marketinkindən on dəfədən çoxdur. Marjanı 22% götürmüşük, çünki böyük alışda distribütorların güzəşt və bonus verəcəyini fərz edirik. 75,000 ₼-lıq satışda hər əlavə faiz bəndi ƏDV çıxılandan sonra ayda ~640 ₼ gətirir, yəni şəbəkənin qazancı alış müqaviləsində qazanılır. Malın pulunu borcla qoymaq üçün bankların dövriyyə krediti biznes krediti səhifəsində müqayisə olunub.

Market franşizası ilə hazır brendin alış şərtinə qoşulmaq da olardı, lakin böyük market şəbəkələrinin açıq franşiza şərtlərinə rast gəlmədik. Pauşal ödəniş və royaltinin hesabı franşiza kartındadır.

Vergi hədləri və cərimələr dəyişəndə yenilənən kartlardan xəbər tutmaq üçün AZERBUSINESS bülleteninə abunə olun.

Hesabın əsası

• Kassirin işəgötürənə xərci: DVX-nin 2026 flayerindəki qayda ilə sosial sığorta 44 + (500 − 200) × 15% = 89 ₼, tibbi sığorta 500 × 2% = 10 ₼, işsizlik sığortası 500 × 0.5% = 2.50 ₼; maaşla birlikdə 500 + 89 + 10 + 2.50 = 601.50 ₼. Eyni qayda ilə 600 ₼ maaşlı kassir 719 ₼, maaşı 700 olan mal qəbulu işçisi 836.50 ₼.
• Məhəllə marketinin sabit xərci: kirayə 700 + kommunal 250 + kassir 601.50 + paket, internet, xırda təmir və mal gətirmək üçün nəqliyyat 200 = 1,751.50 ≈ 1,752 ₼. Tibbi sığorta 16 ₼ ilə 1,767.50 ≈ 1,770 ₼.
• Satışdan asılı xərclər: POS 60% × 1.5% = 0.9%, vergi 2%, sahibin sosial sığortası 2% (ayda 60–400 ₼), itki 1%; cəmi 5.9% ≈ 6%.
• Zəif ay: 400 × 30 = 12,000 ₼ satış, marketin payı 12,000 × 20% = 2,400 ₼. POS 12,000 × 60% × 1.5% = 108 ₼, vergi 240 ₼, sığorta 240 + 16 = 256 ₼, itki 120 ₼. 2,400 − 1,751.50 − 108 − 240 − 256 − 120 = −75.50 ≈ −76 ₼.
• Orta ay: 550 × 30 = 16,500 ₼, pay 3,300 ₼. POS 148.50, vergi 330, sığorta 330 + 16 = 346, itki 165. 3,300 − 1,751.50 − 148.50 − 330 − 346 − 165 = 559 ≈ 560 ₼.
• Yaxşı ay: 700 × 30 = 21,000 ₼, pay 4,200 ₼. POS 189, vergi 420, sığorta 420 ₼ yuxarı həddi keçdiyi üçün 400 + 16 = 416, itki 210. 4,200 − 1,751.50 − 189 − 420 − 416 − 210 = 1,213.50 ≈ 1,210 ₼.
• Zərərsizlik nöqtəsi: 1,767.50 ÷ (20% − 5.9%) = 1,767.50 ÷ 0.141 ≈ 12,535 ≈ 12,500 ₼ ayda; 12,535 ÷ 30 ≈ 418 ≈ 420 ₼ gündə.
• Məhəllə marketinin kapitalı: depozit və ilk ay 2 × 700 = 1,400 + səkkiz rəf modulu 8 × 150 = 1,200 + iki içki soyuducusu 2 × 350 = 700 + süd-kolbasa vitrini 880 + dondurucu 400 + kassa aparatı 250 + kompüterli kassa dəsti 750 + tərəzi 50 + iki kamera 2 × 35 = 70 + lövhə, işıq və xırda təmir 600 + ilk mal 6,000 = 12,300 ₼.
• Məhəllə marketinin geri qaytarması: 12,300 ÷ 1,213.50 ≈ 10.1 ay; 12,300 ÷ 559 ≈ 22 ay; zəif ayda qazanc yoxdur.
• ƏDV həddi: 21,000 × 12 = 252,000 ₼; kartla 60% olanda 252,000 × 40% + 252,000 × 60% × 0.5 = 100,800 + 75,600 = 176,400 ₼; kartla 40% olanda 151,200 + 50,400 = 201,600 ₼. İki market: 504,000 × 40% + 504,000 × 60% × 0.5 = 201,600 + 151,200 = 352,800 ₼.
• Şəbəkənin sabit xərci: heyət 6 × 719 + 836.50 = 5,150.50 ≈ 5,151 ₼; kirayə 3 × 840 = 2,520 + kommunal 3 × 300 = 900 + anbar 60 × 5 = 300 + mühasib 300 + nəqliyyat 400 + digər 3 × 200 = 600 = 5,020 ₼; cəmi 10,170.50 ≈ 10,200 ₼.
• Şəbəkə, zəif ay: 54,000 × 22% = 11,880 ₼. ƏDV 11,880 × 18 ÷ 118 = 1,812.20 ₼, POS 54,000 × 60% × 1.5% = 486 + itki 540 = 1,026 ₼. 11,880 − 5,150.50 − 5,020 − 1,812.20 − 1,026 = −1,128.70 ≈ −1,129 ₼.
• Şəbəkə, yaxşı ay: 75,000 × 22% = 16,500 ₼. ƏDV 16,500 × 18 ÷ 118 = 2,516.95 ₼, POS 675 + itki 750 = 1,425 ₼. 16,500 − 5,150.50 − 5,020 − 2,516.95 − 1,425 = 2,387.55 ₼; mənfəət vergisi 2,387.55 × 20% = 477.51 ₼; 2,387.55 − 477.51 = 1,910.04 ≈ 1,910 ₼. Bir marketin yaxşı ayı ilə nisbət 1,910 ÷ 1,213.50 ≈ 1.6.
• Bir faiz bəndi: 75,000 × 1% = 750 ₼; ƏDV 750 × 18 ÷ 118 = 114.41 ₼; 750 − 114.41 = 635.59 ≈ 640 ₼.
• Şəbəkənin kapitalı: hər market üçün depozit və ilk ay 2 × 840 = 1,680 + on iki rəf modulu 12 × 150 = 1,800 + iki içki soyuducusu 700 + süd-kolbasa vitrini 880 + dondurucu 400 + əlavə vitrin 400 + iki kassa 1,000 + tərəzi və kameralar 120 + lövhə və təmir 1,000 = 7,980 ₼; üç market 23,940 + ilk mal 3 × 8,000 = 24,000 + anbarın depoziti və ilk ayı 2 × 300 = 600 + beş anbar stellajı 5 × 160 = 800 = 49,340 ≈ 49,300 ₼. Geri qaytarma 49,340 ÷ 1,910.04 ≈ 25.8 ≈ 26 ay.
• Qeyd: satış həcmləri, 20% və 22% orta pay, kart payı və 1.5% POS haqqı, kommunal xərclər, 1% itki, ilk malın həcmi, mühasib, nəqliyyat və xırda xərclər bizim fərziyyəmizdir. Çörək, un və ət kimi ƏDV-dən azad mallar ƏDV-ni azaldır, hesabda nəzərə alınmayıb. MMC-nin sahibinə dividend ödəməsinin vergisi və işçilərin maaşından tutulan gəlir vergisi hesaba daxil deyil. Kirayə və avadanlıq qiymətləri lalafo.az, maaşlar lalafo.az və boss.az, 1 m²-nin medianı və anbarın 5 ₼/m² qiyməti obyekt icarəsi yazısından, sığorta dərəcələri DVX-nin 2026 materiallarından götürülüb.