Franşiza nədir: franşiza ilə biznes açmaq və vermək

Azərbaycan Franşiza Mərkəzinin rəhbəri Elnur İslamov 2025-ci ilin oktyabrında Bakıdakı Avrasiya Franşiza Forumunda deyib ki, ölkədə təxminən 300 franşiza nöqtəsi və 20 brend var, Qazaxıstanda isə 4,000 nöqtə və 150 brend işləyir (Trend, 30 oktyabr 2025). Bazar kiçikdir. Hazır brend axtaranların seçimi azdır, öz kafesini, salonunu və ya kursunu sistemə çevirən yerli sahibkarlar üçün yer hələ boşdur.

Franşiza nədir?

Franşiza — bir şirkətin öz brendini, əmtəə nişanını, reseptlərini və iş qaydasını haqq müqabilində başqa sahibkara işlətməyə verdiyi müqavilədir. Hüququ verən tərəf franşiza verən (françayzer), işlədən tərəf franşiza alan (françayzi) adlanır, Mülki Məcəllədə bunlar françayz verən və françayz alan kimi yazılıb. Nöqtə alanındır, icarəni, işçiləri, vergini və zərəri də o daşıyır. Brend verənin mülkü olaraq qalır.

Termin	Nə deməkdir	Necə ödənilir
Pauşal ödəniş (daxilolma haqqı)	sistemə qoşulmağın haqqı: təlim, dizayn layihəsi, açılışa kömək	bir dəfə, müqavilə bağlananda
Royalti	brenddən və sistemdən istifadəyə görə daimi haqq	adətən hər ay, dövriyyənin faizi və ya sabit məbləğ
Marketinq fondu	bütün nöqtələrin ortaq reklamı üçün yığılan pul	hər ay, dövriyyənin faizi
Standartlar kitabı	menyu, reseptlər, interyer, xidmət və hesabat qaydaları	pauşal ödənişə daxildir, nöqtələr ona əməl edir
Kommersiya konsessiyası	rus qanunvericiliyində franşizanın adı, bizim Məcəllədə başqa müqavilə	fərqi aşağıda

Mülki Məcəllə franşiza haqqında nə deyir?

Franşizanı Mülki Məcəllənin Françayzinq adlı 35-ci fəsli, 723–731-ci maddələr tənzimləyir. 10 noyabrda e-qanun.az-dakı mətnə baxanda bu doqquz maddənin heç birində dəyişiklik qeydi yox idi, Məcəllənin 43-cü fəslinə isə 2025-də düzəliş edilib. Fəslin əsas tələbləri bunlardır.

• Müqavilə yazılı bağlanır və mətndə françayzinq sistemi tam təsvir olunur (727-ci maddə).
• Verən əmtəə nişanını, mal nümunələrini, qablaşdırmanı, istehsal və satış konsepsiyasını verməyə, sistemi qorumağa, təkmilləşdirməyə və alanı öyrətməyə borcludur (724).
• Alan haqq ödəyir və müqavilənin məqsədi ilə birbaşa bağlı hallarda malları və xidmətləri verəndən və ya onun göstərdiyi şirkətlərdən alır (725.1).
• Müqavilə bitəndən sonra alana müəyyən ərazidə rəqabət qadağası ən çoxu bir il qoyula bilər (729.1).
• Verən öhdəliyini təqsirli pozanda alan haqqı azalda bilər, azaltmanın miqdarını müstəqil ekspert müəyyənləşdirir (730).

Az bilinən bənd 725.2-dir. Alan daxilolma haqqı ödəyibsə və bu pul franşiza muzduna daxil edilməyibsə, müqavilə bitəndə verən onu qaytarmalıdır, yəni pauşal ödənişin taleyi müqavilədəki bir cümləyə bağlıdır.

Rusiyada franşiza kommersiya konsessiyası adlanır və rusca mənbələrdən tərcümə olunan yazılarda bu ad bizə də keçib. Bizim Məcəllənin 43-cü fəsli də «Kommersiya konsessiyası» adlanır, lakin 800-cü maddəyə görə orada konsessioner istehsalçının mallarını vaxtaşırı alıb öz adından müəyyən ərazidə satır. Bu, brendin modelini işlətmək deyil, brendin malını satmaqdır və distribütorların işinə yaxındır.

Franşiza almaq: Azərbaycanda hansı brendlər işləyir?

Son iki ildə ölkəyə girən üç tanınmış brend master-franşiza ilə gəlib, bütün ölkənin hüququnu bir yerli şirkət alıb. Subway 2026-cı ilin yanvarında N Sky Build ilə müqavilə imzalayıb, şirkət Azərbaycanda bütün Subway nöqtələrini açmaq və idarə etmək üçün müstəsna hüquq alıb (Verdict Foodservice, 16 yanvar 2026). Popeyes-in ilk restoranı fevralda Crescent Mall-da açıldı, Popeyes Azərbaycanın həmtəsisçisi Məhəmməd Əfəndiyev beş ildə 20 restoran açmaq planından danışdı (Trend, 27 fevral 2026). Le Pain Quotidien 2024-də Sinteks Group ilə imzalayıb, bu qrup Gloria Jean’s kofe şəbəkəsinin 10 nöqtəsini də idarə edir (World Coffee Portal).

Subway-də ölkədəki bütün nöqtələrin hüququ bir şirkətdədir, ayrıca kafe açmaq istəyən sahibkar da N Sky Build ilə danışmalı olur. Kiçik kapitala az tanınan xarici və ya yerli brendin tək nöqtəsi daha uyğundur. İşləyən kafeni müştəriləri və avadanlığı ilə birlikdə almaq başqa sövdələşmədir, onun yoxlaması hazır biznes almaq bələdçisindədir. Franşizada nöqtə sıfırdan, başqasının qaydası ilə açılır.

Kofe nöqtəsi franşizası neçəyə başa gəlir?

Ölkədə işləyən brendlərin pauşal ödəniş və royalti dərəcələri açıq mənbələrdə dərc olunmayıb. Ona görə aşağıdakı hesab bizim gümanımızdır və 50 m²-lik kofe nöqtəsi üçündür, pauşal ödəniş 10,000–20,000 ₼, royalti dövriyyənin 5%-i, marketinq fondu 2% götürülüb. İcarəni Bakıda 1 m²-nin median kirayəsi olan 14 ₼ ilə hesablamışıq, bu rəqəm obyekt icarəsi bələdçisindəki tap.az sayımındandır.

Göstərici	Bir kofe nöqtəsi, franşiza ilə	Nəyə görə
Başlanğıc kapitalı	45,000–75,000 ₼	pauşal ödəniş, brendin dizaynı ilə təmir, avadanlıq, iki aylıq icarə, ilk mal, ehtiyat pul
Hər ay gedən	~11,800 ₼	mal, royalti, marketinq fondu, icarə, üç barista və onların sığortası, kommunal xərclər, vergi, sahibin sığortası
Kapitalın qayıtması	14–23 ay	ayda 15,000 ₼ satışda; satış 10,500 ₼ olanda təxminən 5 il
Çətinlik	orta	sistem hazırdır, amma menyu, qiymət və təchizatçılar sahibkarın seçimi deyil
Format	oflayn	ticarət mərkəzində köşk və ya küçəyə baxan kiçik zal

Gündə 100 çek, orta çek 5 ₼ olanda ayın satışı 15,000 ₼ edir və bütün xərclərdən sonra ~3,200 ₼ qalır. Gündə 70 çekdə qalan pul ~790 ₼-a düşür.

Sahibin maaşı ayrıca çıxılmayıb, nöqtəni özü idarə edən sahibkar üçün bu məbləğ həm maaş, həm də kapitalın qayıdan hissəsidir. Royalti və marketinq fondu satışdan tutulduğu üçün zəif ayda da 7% gedir. Belə ayların pul axınını cash flow cədvəlində həftə-həftə əvvəlcədən görmək olar.

İllik dövriyyəsi 200,000 ₼-ı keçməyən ictimai iaşə nöqtəsi 2% sadələşdirilmiş vergi ödəyir, keçəndə dərəcə 8% olur (Vergi Məcəlləsi, 218.1.2 və 220-ci maddələr). Royaltidən 124.1-ci maddəyə görə ödəmə mənbəyində 14% vergi tutulur və onu ödəyən tərəf, yəni franşiza alan büdcəyə köçürür. Verən 750 ₼-ı xalis istəyirsə, alanın xərci ~872 ₼ olur. Sumqayıtda icarə ucuzdur, orada 1 m²-nin median kirayəsi 8 ₼-dır, lakin gündə 100 çekin orada yığılıb-yığılmayacağını ayrıca yoxlamaq lazımdır.

Franşiza müqaviləsində hansı bəndləri yoxlamaq lazımdır?

• Ərazi. Yaxınlıqda eyni brendin başqa nöqtəsi açıla bilərmi, onlayn çatdırılma sifarişləri kimə düşür?
• Pauşal ödəniş hansı xidmətlərin haqqıdır, muzda daxildirmi və müqavilə bitəndə qaytarılırmı?
• Royalti satışdan, yoxsa mənfəətdən hesablanır, minimum məbləğ varmı, royaltidən tutulan vergini kim üzərinə götürür?
• Kofe dənəsi, qablaşdırma və avadanlıq yalnız verəndən alınırsa, onların qiyməti necə və nə qədər dəyişə bilər?
• Əmtəə nişanı Azərbaycanda kimin adına qeydə alınıb və lisenziyanız Əqli Mülkiyyət Agentliyində qeydiyyatdan keçəcəkmi?
• Müqavilənin müddəti, uzadılma şərtləri və bitəndən sonrakı rəqabət qadağasının ərazisi necə yazılıb?
• Obyektin icarə müddəti franşiza müddətindən qısa deyilmi?

Royaltinin minimum məbləği olan müqavilədən çəkinməyi məsləhət görürük, çünki açılışdan sonrakı ilk aylarda satış azdır və sabit ödəniş nöqtəni zərərə salır. Avadanlıq, menyu lövhələri və standartlar kitabı verilərkən imzalanan təhvil-təslim aktı sonradan sistemin tam verilmədiyi barədə mübahisədə əsas sənəd olur. Müqavilənin layihəsini imzadan əvvəl hüquqşünas, royaltinin vergi hesabını isə mühasib oxumalıdır.

Brendin bazardan çıxması riski

«Tanınmış ad satışa zəmanət deyilmi?» sualına qonşu bazardan cavab var. Qazaxıstanda McDonald’s restoranlarını idarə edən Food Solutions KZ 2023-cü ilin yanvarında açıqladı ki, 24 restoran sabit tədarük olmadığı üçün bu brendlə işləməyi dayandırır (Trend, 5 yanvar 2023). Restoranlar, işçilər və icarə yerində qaldı, ad və təchizat zənciri getdi.

Kiçik nöqtədə eyni risk xammalların yalnız verəndən alınması şərtindədir, tədarük gecikəndə vitrin boşalır, başqa təchizatçıdan almaq isə müqaviləni pozur.

Franşiza vermək: öz biznesinizi sistemə necə çevirmək olar?

2025-ci ilin oktyabrındakı forumda KOBİA-nın sədri Orxan Məmmədov franşizanın inkişafını agentliyin prioritet istiqamətlərindən biri adlandırıb, AZPROMO yerli brendlər üçün franşiza layihəsinə başlayacağını açıqlayıb (Report.az).

Brendlərin az olduğu bazarda öz işləyən biznesini franşizaya çevirmək xarici brendin tək nöqtəsini almaqdan daha perspektivli görünür, çünki rəqib sistemlər azdır.

Franşiza vermək üçün bir uğurlu nöqtə kifayət etmir. Sahibin gündəlik iştirakı olmadan bir il işləyən ikinci nöqtə sistemin başqasının əlində də işlədiyini göstərir və franşiza təklifindəki rəqəmlər onun hesabatlarından götürülür.

Məcəllənin 727-ci maddəsi müqavilədə sistemin tam təsvirini tələb edir və praktikada bu, standartlar kitabıdır. Orada qramla reseptlər, təchizatçıların siyahısı, interyerin ölçüləri və rəngləri, işçilərin qəbulu və təlimi, kassa hesabatının forması, müştəri şikayətlərinə cavab qaydası yazılır.

Əmtəə nişanı və lisenziyanın qeydiyyatı

Qeydə alınmamış adı franşizaya vermək riskdir. Əmtəə nişanları haqqında Qanunun 28-ci maddəsinə görə lisenziya müqaviləsi yalnız qeydə alınmış nişana aiddir, alanın mallarının və xidmətlərinin keyfiyyəti verəninkindən aşağı olmamalıdır, verən buna nəzarət edir və müqaviləyə keyfiyyət sənədi əlavə olunur. Standartlar kitabının hüquqi yeri də buradır.

Nişanın ekspertizası təxminən 7 ay çəkir, bir sinif üçün 308 ₼, kafe üçün lazım olan iki sinif üçün 368 ₼ ödənilir, ətraflı hesab loqo dizaynı kartındadır. Hər partnyorla bağlanan lisenziya müqaviləsini Agentlikdə qeydiyyata almaq bir nişan üçün 120 ₼-dır (xidmət haqları cədvəli, 2.4.1). Qeydə alınmış lisenziya rəsmi bülletendə dərc olunandan sonra üçüncü şəxslərə qarşı da qüvvədədir.

Royalti franşiza verənə nə qədər gətirir?

Tutaq ki, partnyorların hər biri yuxarıdakı kofe nöqtəsi kimi ayda 15,000 ₼ satır və 5% royalti ödəyir. Dörd partnyor ayda 3,000 ₼ royalti gətirir. Təlim və yoxlamaları aparan menecerin maaşı sığorta ilə ~1,777 ₼, yol xərcləri 300 ₼, hüquq və mühasibat xidmətləri 400 ₼ olanda vergidən əvvəl ~520 ₼ qalır.

On partnyorda, iki menecerlə qalan pul ~2,950 ₼-a çatır. Marketinq fondunun pulu ortaq reklama gedir və gəlirə yazılmır. Pauşal ödənişlər yeni nöqtələrin açılış xərclərini, yəni təlimi, dizaynı və açılış həftəsində komandanın orada olmasını örtür.

Forumda səslənən rəqəmlərlə ölkədə orta hesabla brend başına 15 nöqtə düşür.

Partnyorların royaltidən tutub büdcəyə köçürdüyü vergi və şirkətin vergi rejimi bu hesabda çıxılmayıb.

1. Ad və loqo üçün əmtəə nişanı ərizəsini ikinci nöqtəni açmazdan əvvəl verin.
2. Franşiza verən şirkəti nöqtələrdən ayrı hüquqi şəxs kimi qurun, addımlar şirkət açmaq bələdçisindədir.
3. İkinci nöqtəni bir il menecerə tapşırın və onun aylıq hesabatlarını saxlayın.
4. Standartlar kitabını həmin menecerin verdiyi suallar əsasında yazın.
5. Pauşal ödənişin nəyi örtdüyünü, royaltinin bazasını və ərazini bir səhifəlik təklifdə toplayın.
6. İlk iki partnyoru tanıdığınız sahibkarlar arasından, başqa şəhərlərdən seçin.

Güzəştli kredit modeli və yeni franşiza şəbəkələri barədə rəsmi məlumat çıxanda bu kartı yeniləyirik. Başqa xidmət və kiçik şəhər ideyaları biznes ideyaları bölməsindədir, yeni kartları e-poçtla almaq üçün abunə olun.

Hesabın əsası

• Kapitalın aşağı ucu: pauşal ödəniş 10,000 + təmir 15,000 + avadanlıq 15,000 + iki aylıq icarə 1,400 + ilk mal 1,600 + ehtiyat pul 2,000 = 45,000 ₼. Təmir, avadanlıq və mal redaksiya təxminidir.
• Kapitalın yuxarı ucu: 20,000 + 25,000 + 22,000 + 1,400 + 2,000 + 4,600 = 75,000 ₼.
• İcarə: 50 m² × 14 ₼ = 700 ₼ ayda, iki ay 1,400 ₼ (tap.az medianı, 8 noyabr 2026, obyekt icarəsi bələdçisi). Sumqayıtda 50 × 8 = 400 ₼.
• Bir baristanın dəyəri: maaş 1,000 ₼ (bizim gümanımız), işəgötürənin sosial sığortası 44 + (1,000 − 200) × 15% = 164 ₼, işsizlikdən sığorta 5 ₼, icbari tibbi sığorta 20 ₼, cəmi 1,189 ₼. Üç barista 3 × 1,189 = 3,567 ₼.
• Normal ay: 100 çek × 5 ₼ × 30 gün = 15,000 ₼. Xərclər mal 35% = 5,250, royalti 5% = 750, marketinq fondu 2% = 300, icarə 700, baristalar 3,567, kommunal və digər 600, sadələşdirilmiş vergi 2% = 300, sahibin sığortası 15,000 × 2% + 16 = 316; cəmi 11,783 ₼. Qalır 15,000 − 11,783 = 3,217 ₼.
• Zəif ay (nümunə): 70 × 5 × 30 = 10,500 ₼. Sahibin sığortası 10,500 × 2% + 16 = 226 ₼. Xərclər 3,675 + 525 + 210 + 700 + 3,567 + 600 + 210 + 226 = 9,713 ₼. Qalır 10,500 − 9,713 = 787 ₼.
• Kapitalın qayıtması: 45,000 ÷ 3,217 ≈ 14 ay, 75,000 ÷ 3,217 ≈ 23 ay; zəif ayda 45,000 ÷ 787 ≈ 57 ay.
• Vergi həddi və royaltinin vergisi: 15,000 × 12 = 180,000 ₼, 200,000 ₼-dan azdır. Xalis 750 ₼ royalti üçün 750 ÷ 0.86 ≈ 872 ₼, bundan 872 − 750 = 122 ₼ vergi kimi tutulur.
• Menecerin dəyəri: maaş 1,500 ₼ (bizim gümanımız), işəgötürənin sosial sığortası 44 + (1,500 − 200) × 15% = 239 ₼, işsizlikdən sığorta 7.5 ₼, tibbi sığorta 30 ₼, cəmi 1,500 + 239 + 7.5 + 30 = 1,776.5 ≈ 1,777 ₼.
• Franşiza verən, 4 partnyor: royalti 4 × 750 = 3,000 ₼. Xərclər 1,777 + 300 + 400 = 2,477 ₼. Qalır 3,000 − 2,477 = 523 ₼.
• Franşiza verən, 10 partnyor: royalti 10 × 750 = 7,500 ₼. Xərclər 2 × 1,777 + 600 + 400 = 4,554 ₼. Qalır 7,500 − 4,554 = 2,946 ₼.
• Əmtəə nişanı (Agentliyin haqları): 60 + 203 + 45 = 308 ₼ bir sinif; 308 + 60 = 368 ₼ iki sinif. Brend başına nöqtə 300 ÷ 20 = 15.