Topdan satış: nə alıb satmaq olar və mal haradan alınır

Bu kart malı topdan alıb özü satmaq istəyən tək adam üçündür: Sədərəkdən, Türkiyədən və ya Çindən gələn malı elan saytında, Instagram-da və ya bazardakı yerində satmaq. Kapital az olsa da, risklər gözlənilməz yerlərdən gəlir, məsələn qalıqdan, yanğından və mağazalara satışın vergi həddindən.

Topdan satış nədir və pərakəndədən nə ilə ayrılır?

Topdan və pərakəndə arasındakı sərhəd malın sayı və ya məbləği ilə çəkilmir. Vergi Xidmətinin 2020-ci il izahında deyilir ki, alıcı malı öz sahibkarlıq fəaliyyəti üçün alırsa və satış elektron qaimə-faktura ilə rəsmiləşirsə, bu topdansatışdır. Mal şəxsi istehlak üçün alınırsa, satış pərakəndə sayılır və alıcıya kassa çeki verilir. Yəni mağaza sahibinə qaimə ilə satılan bir qutu sabun topdan satışdır, toy üçün yüz qutu alan ailəyə satılan sabun pərakəndədir.

Malın yolunu bir misalla izləyək. Tutaq ki, distribütor idxal etdiyi malı 7.20 ₼-a başa gətirir və mağazaya, ya da kiçik satıcıya 10 ₼-a verir, bu qiymətin 1.53 ₼-ı ƏDV-dir. Pərakəndə satıcılar həmin malı 13 ₼-a satırlar.

Bu kartın oxucusu 10 ilə 13 arasındakı 3 manatla, yəni alış qiymətinin 30%-i ilə işləyir. Rəqəmlər bizim gümanımızdır, aşağıdakı hesabların hamısı onun üzərində qurulub. Mal internetdə satılanda zəncir dəyişmir, sadəcə vitrin başqa olur, elektron ticarətin növləri də bu fərqə görə ayrılır.

Nə alıb satmaq olar?

Bazarın ölçüsünü Dövlət Statistika Komitəsinin rəqəmləri göstərir. 2024-cü ilin doqquz ayında alıcıların pərakəndə şəbəkədə xərclədiyi pulun 50.6%-i ərzağa, 13.7%-i parça, geyim və ayaqqabıya, 5%-i elektrik mallarına və mebelə gedib (DSK-nın pərakəndə ticarət hesabatı). Ərzaq ən böyük paydır, lakin yeni başlayan üçün ən ağır seçimdir: tez xarab olur, saxlanma şərti istəyir, son istifadə tarixi keçən malı satmaq olmur.

Tək satıcı üçün daha rahat mallar bir neçə əlamətlə seçilir:

• kiçik və yüngüldürlər, çatdırılma xərcləri qiymətin böyük hissəsini aparmır;
• xarab olmurlar, bir mövsüm satılmasalar da gələn il satılırlar;
• rəng və ölçü çeşidi azdır, hər variantdan bir neçə ədəd qalıq yaranmır;
• alıcılar qiyməti başqa elanlarla tez müqayisə edirlər, deməli sizin qiymətiniz də açıq olur.

8 noyabrda lalafo.az-da «topdan satış» axtarışının birinci səhifəsindəki 20 elanı bir-bir açdıq. Satıcılardan 9-u topdan və pərakəndəni birlikdə təklif edirdi: radiator, kombi, dəmir profil, avtomobil ehtiyat hissəsi, zibil qutusu. Altı satıcı malı «topdan qiymətinə» tək-tək satdığını yazırdı, bir satıcı qara ofis kreslosu üçün yalnız topdan qiymət göstərmişdi, 45 ₼. Qalan dörd elanın mövzuya aidiyyəti yox idi. Yerli satıcılar iki işi çox vaxt birlikdə aparırlar, amma bunun vergidə öz həddi var.

Mal haradan alınır: Sədərək, Türkiyə və Çin

Bakının Qaradağ rayonundakı Sədərək ticarət mərkəzi kimi topdan bazarlarda malı görüb, sayıb, elə həmin gün aparmaq olur. Topdan satış saytları dedikdə çox vaxt Alibaba kimi beynəlxalq platformalar nəzərdə tutulur. Çindəki təchizatçının necə tapıldığı, yoxlandığı və ona necə ödənildiyi Alibaba ilə biznes qurmaq yazısında addım-addım göstərilib.

Malı kommersiya məqsədi ilə gətirəndə gömrük bəyannaməsi verilir. Nazirlər Kabinetinin 91 nömrəli qərarında idxal rüsumu malın kodundan asılı olaraq gömrük dəyərinin 0–15%-idir, cədvəldə adı çəkilməyən mallara 15% tətbiq olunur. Üstündən 18% ƏDV gəlir. Sadələşdirilmiş vergi ödəyən fərdi sahibkar ƏDV ödəyicisi olmadığı üçün bu ƏDV-ni geri çıxa bilmir, o, malın maya dəyərinə düşür.

10 manatlıq mal 13 manata satılanda ayda nə qalır?

Ayda 2,000 ₼-lıq mal alıb 2,600 ₼-a satanda bütün xərclərdən sonra 260 ₼ qalır. Alış 4,000 ₼-a, satış 5,200 ₼-a çıxanda bu rəqəm 560 ₼-a yaxın olur. İki halda da sahibin öz əməyinin haqqı ayrıca çıxılmayıb, qalan pul elə onun gəliridir.

Eyni dolu ayda malı 13 əvəzinə 12 ₼-a satsanız, əlinizdə 200 ₼-dan az qalır.

Mal satılana qədər pul rəfdə dayanır, növbəti partiyanı da satışdan gələn pulla almaq lazımdır. Satıcılar bu həftələri pul vəsaitlərinin hərəkəti cədvəli ilə izləyirlər.

Elan saytı, Instagram, yoxsa marketpleys?

Tap.az və lalafo.az-a alıcılar qiyməti müqayisə etməyə gəlirlər, buna görə də orada real şəkil və açıq qiymət işləyir. Instagram səhifəsi daimi müştərilər yığır, sifarişləri WhatsApp-da bağlamaq rahatdır və kataloqla hazır cavabları WhatsApp Business elə bu iş üçün verir. Pullu reklama keçəndə büdcə Instagram, Facebook və Google arasında bölünür, kanalların müqayisəsi onlayn reklam bələdçisindədir.

Birmarket-də satmaq üçün VÖEN, Kapital Bank-da hesab və kassa aparatı tələb olunur, şərtlər və komissiyalar Birmarket-də satış kartında toplanıb. Sifarişləri şəhər daxilində özünüz daşımağa çatmayanda çatdırılmanı kuryer şirkətinə vermək olar.

Vergidə 2% nə vaxt itir?

Tək satıcı üçün ən sadə yol fərdi sahibkarlıq və sadələşdirilmiş vergidir. Vergi Xidmətinin 2026 bukletində vergi satışın 2%-i kimi göstərilir, 12 aylıq dövriyyə 200,000 ₼-ı keçməməlidir. Sosial sığorta gəlirin 2%-i qədər, lakin ayda 60 ₼-dan az olmamaqla ödənilir, üstəlik 16 ₼ tibbi sığorta gedir. VÖEN-in internetdən alınması fərdi sahibkar qeydiyyatı bələdçisində var.

Həmin buklet topdansatışla məşğul olanları bu rejimdən kənarda saxlayır. Pərakəndə ilə yanaşı topdan da satan sahibkar o halda 2%-də qalır ki, rüb ərzində elektron qaimə-faktura ilə rəsmiləşməli olan satışlar ümumi ticarətin 30%-ini keçməsin. «Mağazaya bir-iki dəfə qaimə ilə satsam, 2% gedir?» sualının cavabı bu paydadır. Ayda 5,200 ₼ satışla rüb 15,600 ₼ edir, mağazalara qaimə ilə satış 4,680 ₼-ı aşsa, sadələşdirilmiş vergi hüququ rüb bitəndən sonrakı ayın 1-dən itir. Bundan sonra gəlir vergisi xərclər çıxılandan sonra qalan məbləğin 20%-i olur (gəlir vergisi bukleti), xərclər də sənədlə təsdiqlənməlidir.

Kart terminalı da tez gündəmə gəlir.

Rüb üzrə orta aylıq dövriyyəsi 2,000 ₼-dan artıq olan bütün obyektlərin POS-terminal işlətməli olduğunu Vergi Xidməti 2025-ci ilin aprelində bir daha xatırladıb. Yuxarıdakı iki ssenarinin hər ikisi bu həddən yuxarıdır.

Mal yananda, qalanda və qaytarılanda

2023-cü il yanvarın 8-də Sədərək ticarət mərkəzinin şirniyyat bölməsində yanğın 20 mağazanı, ümumilikdə 1,700 m² sahəni məhv edib, dörd nəfər tüstüdən zəhərlənib (Turan, FHN-ə istinadən). JAM-news 2025-ci il araşdırmasında 2016–2020-ci illərdə Sədərəkdə altı ayrı yanğın saymışdı, istintaqların nəticəsi açıqlanmayıb, ticarət mərkəzlərində adətən nə obyektin, nə də malın sığortalanmadığını yazmışdı (JAM-news, 16 iyun 2025).

Daha tez-tez rast gəlinən itki qalıqdır. Mövsüm malı vaxtında satılmayanda endirimlə gedir, qüsurlu partiyanı topdançıya qaytarmaq üçün də alış qəbzi lazımdır. Bazarda yer kirayələyəndə müqavilədə nələrə baxmaq lazım olduğu obyekt icarəsi yazısındadır. Hazır piştaxtanı malı ilə birlikdə satan elanlar da var, belə təkliflərdə satıcının dediyi dövriyyəni necə yoxlamaq lazım olduğu hazır biznes almaq yazısında izah olunub.

Birinci ayın sırası

1. Bir kateqoriya və 2–3 mal seçin, elan saytlarında hər birinin 10 qiymətini yazın.
2. Fərdi sahibkar kimi qeydiyyatdan keçin və sadələşdirilmiş vergini seçin.
3. İlk partiyaya kapitalın yarısından çoxunu qoymayın, alış qəbzlərini saxlayın.
4. Real şəkillərlə elan yerləşdirin və WhatsApp-da kataloq açın.
5. Hər mal üçün alış qiymətini, satış qiymətini və rəfdə neçə gün qaldığını cədvələ yazın.
6. Mağazalara qaimə ilə satmağa başlamazdan əvvəl rübün payını hesablayın və hansı satışın topdan sayılacağını mühasibdən və ya Vergi Xidmətinin 195 çağrı mərkəzindən soruşun.

Bir brendin malını müqavilə ilə alıb mağazalara mütəmadi paylamaq ayrıca biznesdir, anbar, maşın, ƏDV və kredit xətti tələb edir, hesabı distribütor nədir kartında verilib. Başqa sahələri biznes ideyaları bölməsi müqayisə edir.

Gömrük və vergi qaydaları dəyişəndə bu kartı yeniləyirik. Yeni ticarət ideyaları çıxanda xəbəri e-poçtla göndərək, bunun üçün abunə olun.

Hesabın əsası

• Bir malın zənciri: nümunə rəqəmlərdir. Distribütorun mağazaya qiyməti 10.00 ₼, bunun ƏDV-si 10 − 10 ÷ 1.18 = 1.53 ₼. Pərakəndə satıcının qiymət fərqi 13 − 10 = 3 ₼, yəni 3 ÷ 10 = 0.30, başqa sözlə 30%. Maya dəyəri və qiymətlər bizim gümanımızdır.
• Zəif ay: 2,000 ₼-lıq alış × 1.3 = 2,600 ₼ satış, fərq 600 ₼. Xərclər: sığorta 60 + 16 = 76 ₼ (2,600 × 2% = 52 ₼, minimumdan aşağıdır), vergi 2,600 × 2% = 52 ₼, elan 60 ₼, nəqliyyat 80 ₼, kartla ödəniş haqqı 2,600 × 50% × 1.5% ≈ 20 ₼, qüsur və qaytarma ehtiyatı 2,600 × 2% = 52 ₼, cəmi 340 ₼. 600 − 340 = 260 ₼ qalır.
• Dolu ay: 4,000 ₼-lıq alış × 1.3 = 5,200 ₼ satış, fərq 1,200 ₼. Xərclər: sığorta 5,200 × 2% + 16 = 120 ₼, vergi 104 ₼, reklam 120 ₼, nəqliyyat 150 ₼, kart haqqı 5,200 × 50% × 1.5% = 39 ₼, ehtiyat 104 ₼, cəmi 637 ≈ 640 ₼. 1,200 − 637 = 563 ≈ 560 ₼ qalır.
• Qiymət 12 ₼ olanda: 4,000 ₼-lıq alış × 1.2 = 4,800 ₼, fərq 800 ₼. Xərclər 112 + 96 + 120 + 150 + 36 + 96 = 610 ₼, 800 − 610 = 190 ₼ qalır.
• Başlanğıc pulu: aşağı ucu mal 1,200 + kassa 100 + rəf və qablaşdırma 100 + elan və şəkil 100 = 1,500 ₼; yuxarı ucu 2,400 + 250 + 200 + 150 = 3,000 ₼. Kassa aparatının qiyməti lalafo.az elanlarından, noyabr 2026. Kartla ödəniş payı (50%) və 1.5% haqq bizim gümanımızdır.
• Pulun qayıtması: ən yaxşı halda 1,500 ÷ 563 ≈ 2.7 ay, ən pis halda 3,000 ÷ 260 ≈ 11.5 ay.
• Rübün 30% həddi: 5,200 × 3 = 15,600 ₼, 15,600 × 30% = 4,680 ₼.