Audit nədir, auditor kimdir: məcburi audit və qiyməti

«Auditor xidməti haqqında» Qanun 1994-cü ildən qüvvədədir və 2-ci maddəsində audit nədir sualına belə cavab verir: təsərrüfat subyektlərində mühasibat uçotunun dəqiq və dürüst aparılmasının və maliyyə hesabatlarının müstəqil yoxlanılması. Sadə dillə desək, şirkətdən asılı olmayan mütəxəssis il ərzində yığılan rəqəmləri sənədlərlə tutuşdurur və hesabata inanmaq olub-olmadığını imzası ilə yazır. Qanuna son dəyişiklik 2024-cü ilin iyununda edilib.

Yoxlanılan şey mühasibat uçotunun özüdür, yəni qaimələr, bank çıxarışları, anbar qalıqları və onlardan qurulan balans. Enerji auditi, sayt və ya keyfiyyət yoxlamaları da gündəlik dildə eyni adla çağırılır, lakin onların qaydası ayrıdır və qanunun bu tərifinə düşmür.

Mündəricat

• Audit vergi yoxlamasından və daxili nəzarətdən nə ilə fərqlənir?
• Hansı şirkət hər il kənar yoxlamadan keçməlidir?
• Yoxlama necə keçir və şirkətdən nə tələb olunur?
• Rəyin dörd növü
• Audit xidmətinin qiyməti necə hesablanır?
• Kiçik biznesə könüllü yoxlama nə vaxt lazım olur?
• Auditor olmaq: təhsil, staj və 120 suallıq imtahan

Audit vergi yoxlamasından və daxili nəzarətdən nə ilə fərqlənir?

Sahibkarlar çox vaxt kənar auditi (ona xarici audit də deyilir) Dövlət Vergi Xidmətinin yoxlaması ilə qarışdırır. Birincini şirkət özü sifariş edir və pulunu özü ödəyir, rəy isə təkcə vergi orqanı üçün yox, bank, səhmdarlar və alıcılar üçün yazılır. Vergi yoxlaması dövlətin işidir və yalnız verginin düzgün hesablanıb-hesablanmadığına baxır.

«Auditor rəyim varsa, vergi yoxlaması yenə gələ bilərmi?» Gələ bilər. Qanunun 3-cü maddəsi açıq yazır ki, müstəqil yoxlama dövlət orqanlarının öz səlahiyyəti daxilində şirkəti yoxlamasını istisna etmir.

	Kənar audit	Daxili audit	Kameral vergi yoxlaması	Səyyar vergi yoxlaması
Kim aparır	Auditorlar Palatasının icazəsi olan təşkilat və ya sərbəst auditor	şirkətin öz əməkdaşları və ya bölməsi	vergi orqanı, yerə getmədən	vergi orqanı, şirkətin ünvanında
Əsas	müqavilə (qanunun 16-cı maddəsi)	şirkətin daxili qərarı, komitə	verilmiş bəyannamə (Vergi Məcəlləsi, 37-ci maddə)	vergi orqanının qərarı (38-ci maddə)
Nəyə baxır	bütün maliyyə hesabatına	rəhbərliyin seçdiyi proseslərə, məsələn, kassa, satınalma, anbar	bəyannamə ilə vergi orqanındakı məlumatların uyğunluğuna	vergi uçotuna, sənədlərə, lazım gələndə inventarizasiyaya
Müddət	müqavilə ilə	daxili planla	mənfəət və gəlir vergisi bəyannaməsi üzrə 60, qalanları üzrə 30 iş günü	30 iş günü, müstəsna halda 90-a qədər; növbəti yoxlama ildə bir dəfədən çox olmur
Nəticə	rəsmi rəy	rəhbərliyə hesabat	dəqiqləşdirilmiş bəyannamə tələbi və ya vergi hesablanması	yoxlama aktı, lazım gələndə maliyyə sanksiyası

Mənbə: «Auditor xidməti haqqında» Qanun, Vergi Məcəlləsinin 37.2 və 38.2-ci maddələri, Mülki Məcəllənin 91-4-cü maddəsi, e-qanun.az-dakı bugünkü redaksiyalar.

Vergi Məcəlləsində bir vaxtlar elektron audit adlı ayrıca vergi yoxlaması növü də vardı. 9 dekabr 2025-ci il tarixli qanunla həm onun tərifi (13.2.68), həm də qaydası (38.8) ləğv olundu, 38.1-ci maddədən də bu söz çıxarıldı. Köhnə məqalələrdə və seminar materiallarında rast gəlinən vergi auditi ifadəsi indi rəsmi termin deyil, söhbət adi vergi yoxlamasından gedir. Yoxlamanın nəticəsi borc yaradıbsa, onu kabinetə girmədən VÖEN ilə yoxlamaq mümkündür.

Daxili nəzarət isə şirkətin öz xəttidir. Mülki Məcəllənin 91-4.1-ci maddəsinə görə iştirakçılarının sayı 50-dən çox olan MMC-lərdə və ictimai əhəmiyyətli qurumlarda direktorlar şurası ayrıca komitə yaradır, kiçik şirkətlərdə bu, yalnız nizamnamədə yazılıbsa tələb olunur. Komitənin üzvləri icra orqanından və iştirakçılardan ola bilməz.

Hansı şirkət hər il kənar yoxlamadan keçməlidir?

Qanunun ümumi qaydası qısadır. Maliyyə hesabatını dərc etdirməli olan şirkətlər və başqa qanunun birbaşa tələb etdiyi hallar üçün yoxlama məcburidir, qalan hallarda könüllüdür (2-ci maddə). Siyahının özü başqa qanunlara səpələnib və onları bir yerə yığanda belə alınır:

• mikro və kiçik sahibkarlardan başqa bütün MMC-lər hər il müstəqil auditor cəlb etməlidir (Mülki Məcəllə, 91.4);
• sənədlərini dərc edən səhmdar cəmiyyətləri illik hesabatı müstəqil mütəxəssisə yoxlatmağa borcludur (107.6);
• banklar, sığortaçılar, investisiya fondları, qiymətli kağızlar bazarında lisenziyası olanlar, səhmləri birjada satılan şirkətlər, həmçinin Nazirlər Kabinetinin üç meyarından (illik gəlir, işçilərin orta sayı, balansın yekunu) ikisini keçən şirkətlər ictimai əhəmiyyətli qurum sayılır («Mühasibat uçotu haqqında» Qanun, 2.1.9) və hesabatı rəylə birlikdə saytlarında və ya mətbuatda dərc edirlər (12.3.1);
• dövlət zəmanəti ilə kredit, büdcədən subsidiya, subvensiya və ya qrant alanlar qanunla müəyyən edilmiş hallarda hesabatı rəylə təqdim edirlər (12.2);
• siyasi partiyalar illik hesabatı rəylə birlikdə hər il aprelin 1-dək Mərkəzi Seçki Komissiyasına verirlər (14.6).

MMC-nin kateqoriyası bu siyahının ən çox səhv salınan yeridir. Nazirlər Kabinetinin 556 nömrəli qərarındakı meyarlara görə şirkət həm işçi sayına, həm də illik gəlirinə görə ölçülür və iki göstəricidən hansı onu yuxarı kateqoriyaya aparırsa, o götürülür.

60 işçisi olan, ancaq ildə 1 milyon ₼ satış edən sex buna görə kiçik yox, orta sahibkar sayılır və hər il kənar yoxlamadan keçməlidir. Gəlir 3 milyon ₼-ı aşanda da eyni öhdəlik yaranır, işçilərin sayı 10 olsa belə. Şirkətinizin hansı kateqoriyaya düşdüyünü mühasib və ya auditorla dəqiqləşdirin, çünki kateqoriyaya hesabat ilinin rəqəmləri ilə baxılır.

Yeni MMC açan sahibkarlar üçün bu öhdəlik adətən ilk illərdə yaranmır.

Yoxlamadan yayınmanın cəriməsi İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 464-cü maddəsindədir, vəzifəli şəxslərə 300–600 ₼, hüquqi şəxslərə 1,500–2,500 ₼. Palata özü də izləyir. 2025-ci il hesabatına görə o, 2024-cü ili yoxlamasız bağlayan subyektləri müəyyənləşdirib onlara məktub göndərib, məcburi audit barədə elanı isə beş respublika qəzetində dərc etdirib.

Yoxlama necə keçir və şirkətdən nə tələb olunur?

İş müqavilə ilə başlayır. Qanunun 16-cı maddəsi müqavilədə yoxlamanın məzmununu, müddətini, məsləhət xidmətlərinin həcmini, ödəniş məbləğini və tərəflərin məsuliyyətini yazmağı tələb edir. Sonrakı mərhələlər adətən bu ardıcıllıqla gedir.

1. Mütəxəssis müstəqilliyini yoxlayır, şirkətin fəaliyyətini və risklərini öyrənib iş planı qurur.
2. Şirkət bütün registrləri, hesabatları və müqavilələri təqdim edir (17-ci maddə) və onların düzgünlüyünə özü cavabdeh qalır.
3. Sənədlər seçmə yolu ilə yoxlanılır, kassada pul, anbarda mal sayılır, banklardan və müştərilərdən qalıq təsdiqi istənə bilər. 12-ci maddə üçüncü şəxslərdə saxlanılan sənədlərlə də tanış olmaq hüququ verir.
4. Rəhbərlikdən və işçilərdən yazılı izahat alınır, tapılan pozuntular və uçot nöqsanları barədə rəhbərliyə ayrıca məlumat verilir (13-cü maddə).
5. İmza və möhürlə rəy hazırlanır, iş təhvil-qəbul aktı ilə bağlanır (16-cı maddə).

Sənədlər verilməsə, yoxlayan tərəf işdən imtina edə bilər (12-ci maddə). Onun da əli bağlıdır, çünki yoxladığı şirkətdə şəxsi əmlak marağı, rəhbərliklə yaxın qohumluğu və ya payı olan şəxs bu işi apara bilməz.

Rəyin dörd növü

Qanunun 8-ci maddəsi yazır ki, rəy bütün hüquqi və fiziki şəxslər, dövlət orqanları və məhkəmələr üçün hüquqi əhəmiyyəti olan rəsmi sənəddir. Onun forması Beynəlxalq Audit Standartlarına (BAS) əsaslanır, Palatanın saytındakı BAS 705 tərcüməsində dəyişdirilmiş rəylərin nümunələri də var. Hansı nəticənin çıxacağını iki sual həll edir: hesabatdakı təhrif əhəmiyyətlidirmi və bütün hesabata yayılıbmı.

Rəy	Nə vaxt verilir	Bank və ya alıcı üçün mənası
Şərtsiz müsbət	hesabat bütün əhəmiyyətli məsələlərdə düzgündür	rəqəmlərə əsaslanmaq olar
Şərti müsbət	bir maddədə əhəmiyyətli təhrif var və ya sübut alınmayıb, amma hesabatın qalanına yayılmayıb	hesabat həmin maddə istisna olmaqla düzgündür, o maddəyə ayrıca baxılır
Mənfi	təhrif əhəmiyyətlidir və hesabatın böyük hissəsinə təsir edir	hesabat şirkətin vəziyyətini düzgün göstərmir
Rəy verməkdən imtina	kifayət qədər sübut alınmayıb və təsiri geniş ola bilər	hesabat barədə fikir söylənmir

Mənbə: Auditorlar Palatası, BAS 705 və kiçik və orta müəssisələrin yoxlanmasına dair təlimat (azərbaycanca tərcümə).

Məsələn, ilin sonunda anbar sayımı aparılmayıbsa və malın qalığını başqa sənədlə təsdiqləmək mümkün olmursa, ehtiyatlar maddəsi üzrə şərti müsbət rəy çıxa bilər.

Mənfi rəy və ya imtina alan şirkətin hesabatı banklar, investorlar və pay alıcıları üçün dəyərini demək olar ki, itirir.

Audit xidmətinin qiyməti necə hesablanır?

Azərbaycanda bu xidmətin qiyməti tam sərbəst deyil. Palata Şurasının 3 oktyabr 2022-ci il tarixli 348/1 nömrəli qərarı minimum hədlər qoyub, onlar 1 noyabr 2022-ci ildən bütün üzvlər üçün məcburidir və 2023-cü ilin aprelində cədvələ dəyişiklik edilib. Palatanın saytındakı cədvəldə səhmdar cəmiyyəti, MMC və başqa hüquqi şəxslər üçün illik hesabatın yoxlanması belə hesablanır.

Şirkətin illik gəliri və ya xərci	Minimum dəyər, ƏDV-siz
3 milyon ₼-dək	məbləğin 0.2%-i
3–10 milyon ₼	6,000 ₼ + 3 milyonu aşan hissənin 0.1%-i
10–20 milyon ₼	13,000 ₼ + 10 milyonu aşan hissənin 0.05%-i
20–50 milyon ₼	18,000 ₼ + 20 milyonu aşan hissənin 0.02%-i
Fərdi sahibkar, illik dövriyyə 200,000 ₼-dək	dövriyyənin 1%-i
Fərdi sahibkar, 200,001 ₼–1 milyon ₼	2,000 ₼ + 200,000-i aşan hissənin 0.5%-i

Mənbə: Auditorlar Palatası, minimum hədlər cədvəli (348/1 qərarı, 355/5 qərarı ilə dəyişikliklərlə). Banklar, sığortaçılar, bələdiyyələr və holdinqlərin birləşdirilmiş hesabatları üçün cədvəldə ayrıca şkalalar var.

Bu şkala ilə ildə 5 milyon ₼ gəliri olan MMC-nin yoxlanması ƏDV-siz 8,000 ₼-dan, ƏDV ödəyicisi olan təşkilatla işləyəndə 9,440 ₼-dan aşağı ola bilməz. ƏDV-nin 18% dərəcəsi bu xidmətə də tətbiq olunur, sifarişçi özü ƏDV ödəyicisidirsə, həmin məbləği əvəzləşdirə bilər.

Palata minimumdan ucuz təklifi haqsız rəqabət sayır və cəzalandırır. 2025-ci ildə minimum həddə əməl etməyən və dempinq edən 23 təşkilata və 7 sərbəst auditora xəbərdarlıq edilib, bir təşkilat isə altı aylığa peşə fəaliyyətindən kənarlaşdırılıb. Ondan bir il əvvəl, 2024-cü ilin aprelində 10 təşkilatın və 2 sərbəst auditorun adı Palatanın qərarında açıq yazılmışdı.

Real bazar minimumdan xeyli yuxarıdır. Palatanın 2025-ci il hesabatı yerinə yetirilmiş müqavilələrin orta məbləğini bütün xidmət növləri üzrə belə verir: böyük dördlükdə 79,200 ₼, xarici brendlə işləyən yerli təşkilatlarda 22,700 ₼, yerli təşkilatlarda 7,100 ₼, sərbəst auditorlarda 4,700 ₼. Həmin il bağlanan 7,815 müqavilənin dəyəri 152 milyon ₼ olub və böyük dördlük müqavilələrin sayca 13.5%-ini bağlasa da, məbləğin 59.6%-i onların payına düşüb.

Qanun baxımından icazəli yerli mütəxəssisin rəyi ilə beynəlxalq şəbəkənin rəyi eyni rəsmi sənəddir. Buna görə də kreditorlar və ya xarici investorlar konkret şirkət tələb etmirsə, orta biznesin yerli təşkilatla işləməsi xərcləri bir neçə dəfə azaldır.

Kiçik biznesə könüllü yoxlama nə vaxt lazım olur?

Mikro və kiçik şirkətlər üçün tam illik yoxlama məcburi deyil və onu hər il sifariş etmək çox vaxt pulun yaxşı yeri olmur. Həmin pulu əvvəlcə uçotu qaydaya salmağa xərcləmək daha çox fayda verir, çünki kənar onlayn mühasibat xidməti və ya ştatda mühasib olmayanda yoxlanacaq sənəd də olmur. Bununla belə, qanunda kiçik şirkəti də müstəqil mütəxəssisə aparan hallar var.

• Aidiyyəti şəxslə böyük əqd. Mülki Məcəllənin 49-1.2-ci maddəsinə görə aidiyyəti şəxslə bağlanan əqd şirkətin aktivlərinin 5%-ini və daha çoxunu təşkil edirsə, ona müstəqil rəy və iştirakçıların ümumi yığıncağının qərarı lazımdır. Direktorun qardaşından bina almaq və ya 10%-dən çox payı olan təsisçinin başqa şirkətindən avadanlıq almaq bu tələbə düşə bilər, qayda pozulanda isə istənilən iştirakçı əqdi mübahisələndirə bilər (49-1.4).
• Nizamnamə kapitalına əmlak qoyulanda. İştirakçının pul olmayan payının qiyməti müstəqil ekspert yoxlamasından keçməlidir (64.9). 2025-ci ildə nizamnamə kapitalının formalaşdırılmasının yoxlanması üzrə müqavilələrin dəyəri 552,000 ₼ olub.
• Təsisçilər arasında inamsızlıq. MMC-nin istənilən iştirakçısı illik hesabatın yoxlanmasını tələb edə bilər, xərci isə özü ödəyir (91.4).
• Kredit və investorlar. Biznes krediti verən banklar adətən maliyyə hesabatı və bank çıxarışı istəyir. Rəy tələb olunmasa da, iri məbləğdə və ya investorla danışıqda rəqəmlərin müstəqil təsdiqi sualları azaldır.
• Şirkəti və ya payı satmaq. Alıcı satıcının rəqəmlərini kassa, POS və bank izləri ilə yoxlayır, hazır biznes alanda bu yoxlama qiymətin əsasıdır.

Sadələşdirilmiş vergi ödəyən fərdi sahibkar üçün minimum hədlər cədvəli dövriyyənin 1%-ini nəzərdə tutur. 150,000 ₼ dövriyyədə bu, 1,500 ₼ edir və belə xərcə adətən konkret səbəb olanda gedilir, məsələn, bank, investor və ya tərəfdaşla mübahisə.

Auditor olmaq: təhsil, staj və 120 suallıq imtahan

Auditor nədir sualının hüquqi cavabı qanunun 4-cü maddəsindədir: Palatanın lisenziyası ilə sərbəst auditor xidməti göstərmək hüququ qazanmış fiziki şəxs.

Auditor kimdir və kim ola bilər sualının cavabı 6-cı maddədədir. Sərbəst auditor Azərbaycan vətəndaşı olmalı, mühasibat uçotu, maliyyə, iqtisadçı və ya hüquqşünas ixtisası üzrə ali təhsilə və ixtisas üzrə ən azı üç il staja malik olmalı, Palatanın imtahanını verməlidir. Tamah məqsədilə törədilmiş cinayətə görə məhkumluğu ödənilməmiş şəxslər bu peşəyə buraxılmır. Universitetdə mühasibat uçotu və audit ixtisasını bitirənlər üçün də yol eynidir, çünki diplom şərtlərdən yalnız biridir. İcazə 5 il müddətinə verilir (10-cu maddə), icazə sahibi başqa fəaliyyətlə məşğul ola bilməz (11-ci maddə) və mülki məsuliyyətini icbari sığortalamalıdır (13-cü maddə).

İmtahan qaydasını Palata 2025-ci ilin mayında dəyişib. 376/4 nömrəli qərarla 2011-ci il qaydaları ləğv olundu və yeni imtahan strukturuna görə namizədləri bunlar gözləyir:

• bir mərhələli kompüter testi, 2 saat, 120 sual, hər düzgün cavaba 1 bal;
• keçid həddi 96 bal, yəni sualların ən azı 80%-i;
• kiçik və orta sahibkarlar üçün MHBS, Vergi Məcəlləsi, Beynəlxalq Audit Standartları, çirkli pulların leqallaşdırılmasına qarşı mübarizə və hədəfli maliyyə sanksiyaları;
• beynəlxalq sertifikata əlavə bal, ACCA üçün 10, CIPA və CPA üçün 5, CAP üçün 3 bal.

Palatanın hesabatına görə 2025-ci ildə yeni ad almaq üçün imtahana yazılan 78 namizəddən 52-si keçib, 23-ü keçid balını toplaya bilməyib, 3-ü gəlməyib. İcazəsinin müddəti bitən 12 nəfər də təkrar imtahana çağırılıb və onlardan 7-si keçib.

Palata həm lisenziya verən, həm də nəzarət edən qurumdur. Saytındakı reyestrə 12 noyabr 2026-cı ildə baxdıq və siyahıda 203 icazə nömrəli təşkilat, xarici şirkətlərin 5 filialı və 69 sərbəst auditor gördük. Təşkilatların təxminən 10-dan 9-u Bakı ünvanlıdır, sərbəst işləyənlərin bir qismi isə Gəncə, Şəmkir, Tovuz kimi rayonlardadır.

Həmin gün iş elanları başqa mənzərə göstərdi. Boss.az-dakı 622 aktiv vakansiyanın heç birinin adında bu peşə yox idi, hellojob.az isə iki elan tapdı və ikisi də şirkətin öz daxilində işləyəcək auditor axtarırdı. Karat Holdinq daxili auditora 700–1,200 ₼ təklif edir, Bank of Baku-nun ümumi audit şöbəsinə aparıcı auditor elanında maaş razılaşma ilə yazılıb. Bu iki saytın bir günlük kəsiyində yoxlama şirkətlərinin öz elanı görünmədi.

Palata həmin təşkilatların assistent və mütəxəssisləri üçün ayrıca onlayn kurslar keçirir və 2025-ci ildə imtahanda iştirak edən 42 nəfərin hamısı sertifikat alıb. Mühasibin peşəkar sertifikatı ayrıca imtahandır və onu Dövlət İmtahan Mərkəzi keçirir.

Palata minimum hədləri və imtahan qaydasını dəyişəndə bu səhifədəki cədvəllər də yenilənəcək. Sahibkarlara aid hesabat, vergi və yoxlama qaydalarındakı dəyişiklikləri e-poçtla almaq üçün AZERBUSINESS bülleteninə abunə olun.

Hesabın əsası

• Gəliri 3 milyon ₼ olan MMC, minimum haqq (Palatanın cədvəli): 3,000,000 × 0.002 = 6,000 ₼.
• Gəliri 5 milyon ₼ olan MMC, minimum haqq (eyni cədvəl): 6,000 + (5,000,000 − 3,000,000) × 0.001 = 8,000 ₼.
• Eyni haqq 18% ƏDV ilə (Vergi Məcəlləsi, 173.1): 8,000 × 1.18 = 9,440 ₼.
• Dövriyyəsi 150,000 ₼ olan fərdi sahibkar (cədvəlin 1.14.1-ci bəndi): 150,000 × 0.01 = 1,500 ₼.
• İmtahanın keçid balı (376/4 qaydası): 120 × 0.8 = 96 bal.
• İmtahana gələn yeni namizədlər: 78 − 3 = 75 nəfər, keçənlərin payı 52 ÷ 75 ≈ 0.69, yəni təxminən 69%.
• Cədvəlin pillələri arasında keçid: 6,000 + 7,000,000 × 0.001 = 13,000 ₼; 13,000 + 10,000,000 × 0.0005 = 18,000 ₼.
• Orta məbləğlər: Palatanın 2025-ci il hesabatında yerinə yetirilmiş müqavilələr üzrə min manatla verilib (79.2, 22.7, 7.1, 4.7), mətndə manata çevrilib.