Birja nədir: Bakı Fond Birjasında səhm necə alınır

Gündəlik danışıqda birja sözünü çox vaxt istənilən bazar mənasında işlədirlər, iqtisadiyyatda onun daha dar mənası var. Bu, ticarət qaydaları yazılmış, iştirakçıları lisenziyalı olan və hər əqdi qeydə alan meydançadır. Azərbaycanda belə fond birjası birdir. Mərkəzi Bankın reyestrində Bakı Fond Birjasının lisenziyası 21 iyul 2000-ci il tarixlidir və bank onu ölkədə yeganə fond birjası kimi göstərir.

Pulu harada saxlamaq sualında səhm və istiqraz əmanət, qızıl və daşınmaz əmlakla yanaşı yollardan biridir. Bu alətlərin gəlirini və riskini yan-yana investisiya bələdçimiz müqayisə edir. Aşağıda söhbət ticarət meydançasının öz işindən, səhm alanların ödədiyi haqlardan və bu adla satılan fırıldaqlardan gedir.

Mündəricat:

• Fond, əmtəə və valyuta birjası nə ilə fərqlənir?
• Broker nədir və birjadankənar bazar necə işləyir?
• Bakı Fond Birjasında nə alınıb-satılır?
• Fiziki şəxs BFB-də səhmi necə alır?
• Səhmin qiyməti, IPO və indekslər
• NYSE və Nasdaq səhmlərinə Azərbaycandan çıxış
• Səhmdən gəlir haradan gəlir və pul harada itir?

Fond, əmtəə və valyuta birjası nə ilə fərqlənir?

Birja nədir sualının cavabı onun növündən də asılıdır, çünki birjaları orada dövr edən alətlərə görə ayırırlar. Fond birjasında şirkətlərin və dövlətin qiymətli kağızları, əmtəə birjasında xammal üzrə müqavilələr alınıb-satılır. Valyuta ticarətinin böyük hissəsi dünyada birjadan kənarda, banklar arasında gedir.

Növ	Nə alınıb-satılır	Dünyadan nümunə	Azərbaycanla bağı
Fond birjası	səhmlər, istiqrazlar, repo, fond payları	NYSE və Nasdaq (Nyu-York), Borsa İstanbul	Bakı Fond Birjası (BFB)
Əmtəə birjası	neft, qızıl, taxıl, metal üzrə fyuçers müqavilələri	Brent nefti üçün ICE Futures Europe, qızıl üçün COMEX	manatla qızıl və neft qiymətinin hesablandığı dünya kotirovkası
Valyuta bazarı	dollar, avro, rubl və digər valyutalar	banklararası bazar	AMB rəsmi məzənnəni hər iş günü elan edir

Zərgər mağazalarında eşidilən birja qızıl qiyməti də əmtəə bazarından gəlir, qızıl orada troy unsiyası üçün dollarla satılır. Bu qiyməti manatla qrama və əyara saytın qızıl kalkulyatoru çevirir. Brent, qızıl və taxıl kotirovkaları ilə dünya indeksləri isə bazar monitorunda bir səhifədədir.

Broker nədir və birjadankənar bazar necə işləyir?

Birja müştərilərlə birbaşa işləmir. Ticarət sisteminə yalnız onun üzvləri qoşulur, fiziki şəxsin əmrini broker, yəni lisenziyalı investisiya şirkəti və ya investisiya xidməti göstərən bank aparır. Mərkəzi Bank öz izahında yazır ki, kütləvi ticarətə buraxılmış qiymətli kağızlar tənzimlənən bazarda yalnız investisiya şirkətlərinin vasitəçiliyi ilə alınıb-satılır.

Əmr verildikdən sonra səhmin investorun hesabına düşməsinə qədər üç qurum işləyir.

1. Broker əmri qəbul edir. Bazar əmri o an mövcud olan qiymətlə icra olunur, limit əmri yazdığınız qiymətdən baha almır və ucuz satmır.
2. Bakı Fond Birjasının ticarət sistemi əmri əks tərəfin əmri ilə qarşılaşdırır. Uyğun təklif yoxdursa, əmr gözləyir.
3. Milli Depozit Mərkəzi (MDM) səhmi satıcının depo hesabından alıcınınkına keçirir və pulu hesablaşdırır. Təkrar bazarda bu, növbəti iş günü (T+1), ilkin yerləşdirmədə həmin gün (T+0) baş verir.

Fond bazarı birjadan genişdir. Səhm bir sahibdən digərinə birjadan kənarda, məsələn, notarial müqavilə ilə də keçə bilər və buna birjadankənar bazar deyirlər. Belə əqdi də MDM qeydə alır, lakin onun xidmət haqları cədvəlində birjadankənar əqdin qeydiyyatı birjadakından beş dəfə baha göstərilib. INVEST-AZ investisiya şirkəti də kənarda icra etdiyi sifarişlərə öz haqqını 1.5 əmsalı ilə hesablayır. Açıq kotirovka da orada olmur, alıcılar və satıcılar qiyməti öz aralarında razılaşdırır.

Bakı Fond Birjasında nə alınıb-satılır?

Fond birjası nədir sualına Mərkəzi Bankın cavabı hüquqidir: fond birjası fəaliyyəti üçün lisenziyası olan və işi yalnız tənzimlənən bazarı təşkil etmək olan səhmdar cəmiyyəti. BFB-nin səhmdarları Kapital Bank, ABB, Unicapital investisiya şirkəti və Borsa İstanbul-dur. Xəbərlərdə Bakı birjası deyəndə də adətən bu qurumu nəzərdə tuturlar.

Dövriyyə dörd qrup alətdən yaranır. Bunlar Maliyyə Nazirliyinin istiqrazları ilə Mərkəzi Bankın notları, İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun istiqrazları, şirkətlərin səhm və istiqrazları, bir də repodur. Ötən ilin yekunu cədvəldədir.

Bazar	Əqdlərin həcmi	Həcmdə payı	Əqdlərin sayı
Repo əməliyyatları	50.63 mlrd ₼	79.3%	6,873
Dövlət qiymətli kağızları	9.29 mlrd ₼	14.6%	812
İpoteka istiqrazları	1.42 mlrd ₼	2.2%	57
AMB notları	1.39 mlrd ₼	2.2%	430
Korporativ istiqrazlar	1.06 mlrd ₼	1.7%	5,525
Səhmlər	23.5 mln ₼	0.04%	15,888
Cəmi	63.82 mlrd ₼	100%	29,585

Mənbə: BFB, «Azərbaycan Kapital Bazarının İcmalı», yanvar–dekabr 2025; ilkin və təkrar bazar birlikdə.

Repo qiymətli kağızı müəyyən tarixdə geri almaq şərti ilə satmaqdır və banklar ondan bir neçə günlük borc üçün istifadə edir. Fiziki şəxslərin gündəlik işində bu bazar demək olar ki, görünmür. Cədvəlin maraqlı tərəfi son sətirdədir. Səhmlər həcmcə ən kiçik bazar olsa da, əqdlərin yarıdan çoxu onlara düşür, təkrar bazarda bir səhm əqdinin orta həcmi isə təxminən 990 ₼ olub. Deməli, səhmlərlə əsasən kiçik məbləğlərlə işləyən adamlar alver edir.

Bu il mənzərə dəyişib. Yanvar–oktyabr 2026 hesabatında təkrar bazarda səhm əqdləri 1.41 milyard manata çatıb, bu da bütün 2025-dəkindən 89 dəfə çoxdur. Sıçrayışın hansı əqdlərdən yarandığını hesabat açıqlamır.

Noyabrın 11-də ticarət gününün yekununda listinqdə 38 şirkət var idi və onların səhmlərinin bazar dəyəri 3.99 milyard manat idi. Birjanın listinq səhifəsində səhm bazarının ÜDM-də payı 3.09% göstərilir. Fevralda BFB-nin İdarə Heyətinin sədri Ruslan Xəlilov Reuters-ə deyib ki, bu göstəricinin 2027-ci ilin ortasınadək 5%-ə, 2030-cu ilədək 10%-ə qaldırılması hədəflənir. Həmin vaxt pay təxminən 2% idi (BFB-nin şərhi, 17 fevral 2026). ÜDM-in özü və onun neft və qeyri-neft hissələri Azərbaycan iqtisadiyyatının göstəriciləri yazısında açılıb.

Səhmlər üç listinq seqmentində dayanır. Əsas bazara çıxan şirkətlərdən ən azı 10 milyon manat nizamnamə kapitalı, sərbəst tədavüldə ən azı 5% səhm, son iki ilin birində mənfəət və müşahidə şurası tələb olunur. Standart bazarda kapital həddi 200,000 manatdır, inkişaf bazarı qeyri-maliyyə sektorundakı şirkətlər üçün açılıb.

Fiziki şəxs BFB-də səhmi necə alır?

BFB-də səhm almaq vasitəçi seçməkdən başlayır. Noyabrın 12-də Mərkəzi Bankın investisiya şirkətləri siyahısını, investisiya xidməti göstərən banklar siyahısını və BFB-nin üzvlər səhifəsini tutuşdurduq. AMB-nin siyahılarında 12 investisiya şirkəti və bir bank, 2025-ci ilin mayında lisenziya almış Xalq Bank var idi. Birjanın üzvləri arasında da eyni 13 ad göstərilirdi.

Bu siyahı dəyişir. 2024-ün dekabrında Mərkəzi Bank Plato Capital and Co investisiya şirkətinin lisenziyasını ləğv etdi, çünki şirkət fəaliyyətindəki çatışmazlıqları aradan qaldırmaq üçün verilən məcburi göstərişlərə əməl etməmişdi. Report.az o vaxt yazdı ki, ölkədə investisiya şirkətlərinin sayı bununla 12-yə enib.

Belə xəbəri oxuyan investor soruşa bilər: «Broker bağlansa, səhmlərim də gedir?» Cavab hesabın necə açıldığından asılıdır. Depo hesabı investorun adına açılıbsa, mülkiyyət MDM-in uçotunda onun adı ilə görünür. Nominal saxlayıcı hesabında isə uçotu şirkət öz adına aparır, investorun payını onun qeydləri göstərir. MDM-in tarif cədvəlində hər iki hesab növü ayrıca adlanır.

Alış belə gedir.

1. Vasitəçini müqavilə imzalayacağınız gün AMB siyahısında yoxlayın.
2. Hesab açın. MDM-in sual-cavab bölməsində rezident fiziki şəxs üçün ərizə, şəxsiyyət vəsiqəsi və şəxsi məlumat anketi göstərilir. Səhmlərin adınıza açılan depo hesabında, yoxsa nominal saxlayıcı hesabında uçota alınacağını müqavilədə soruşun.
3. Pulu investisiya hesabına köçürün və əmr verin. BFB-də minimum lot bir səhmdir.
4. Əqddən sonra MDM-dən çıxarış götürə bilərsiniz. MDM-in hazırkı tarif cədvəlində bir qiymətli kağız üzrə çıxarış 1 ₼, bütün kağızlar üzrə 20 ₼-dır.

1,000 və 20,000 manatlıq alışda komissiya

Xərclər üç yerdən gəlir: brokerin komissiyası, birjanın haqqı və MDM-in əqd qeydiyyatı. Tarifini saytında açıq dərc edən INVEST-AZ-ın cədvəlini nümunə götürdük. Orada yerli səhm alqı-satqısı üçün komissiya əqdin 0.45%-idir, ancaq 50 manatdan az olmur, hesab açmaq 20 ₼-dır və üçüncü tərəflərin haqları bu rəqəmlərə daxil deyil. BFB-nin tarifində təkrar bazarda səhm əqdi üçün 0.05% (ən çox 200 ₼) yazılıb, MDM 0.01% (ən azı 1 ₼) tutur.

Haqq	1,000 ₼-lıq alış	20,000 ₼-lıq alış
Broker, 0.45%, ən azı 50 ₼	50 ₼	90 ₼
Birja, 0.05%	0.50 ₼	10 ₼
MDM, 0.01%, ən azı 1 ₼	1 ₼	2 ₼
Cəmi	51.50 ₼ (5.15%)	102 ₼ (0.51%)

Səhmi sonra eyni qiymətə satsanız, haqlar bir daha tutulur. 1,000 manatlıq alış-satışda səhm ən azı 10.3% bahalaşmalıdır ki, investor zərərə düşməsin. Minimum komissiya 11,100 manatdan kiçik alışlarda işə düşür, BFB-də orta təkrar əqd isə bundan on dəfədən çox kiçikdir. Brokerlərin tarifləri bir-birindən fərqlənir və müqaviləni imzalamazdan əvvəl ən azı iki şirkətin cədvəlini yan-yana qoymaq lazımdır.

Səhmin qiyməti, IPO və indekslər

Hər səhmin iki siyahısı olur: alıcıların ödəməyə hazır olduğu qiymətlər və satıcıların istədiyi qiymətlər. Ən yüksək alış təklifi ən aşağı satış təklifinə çatanda əqd bağlanır, son əqdin qiyməti də səhmin bazar qiymətinə çevrilir. BFB-də gün 09:30–10:00 arasında açılış hərracı ilə başlayır, fasiləsiz ticarət 10:00-dan 16:30-dək davam edir.

Tələbin qiyməti necə tərpətdiyini 2024-ün sentyabrındakı ABB IPO-su göstərir. Bank 322 milyon səhmi ən azı 0.27 manatdan təklif etmişdi. Birjanın yekun açıqlamasında 33,710 investorun təxminən 206 milyon səhm aldığı, orta çəkili qiymətin 0.2744 manat olduğu yazılıb. Təklifin təxminən 64%-i satılsa da, alıcıların bir qismi minimumdan baha ödəməyə razı olub. Yerləşdirmədən sonra bankın fiziki şəxs səhmdarlarının sayı 1,794-dən 35,104-ə qalxıb.

Birja indeksi bir qrup səhmin qiymətini bir rəqəmdə toplayır. S&P 500 ABŞ-ın 500 iri şirkətini onların bazar dəyərinə görə çəkiyə salır, Dow Jones 30 şirkəti əhatə edir, Nasdaq Composite isə həmin birjadakı səhmlərin demək olar ki, hamısını. BFB-nin saytında səhm indeksi dərc olunmur, gündəlik yekunda listinq kapitalizasiyası və repo əqdləri üzrə istinad faiz indeksi verilir.

NYSE və Nasdaq səhmlərinə Azərbaycandan çıxış

Nyu-York birjasında əsas sessiya yerli vaxtla 9:30-dan 16:00-dək davam edir. Bakı vaxtı ilə bu, noyabrdan martın ortasınadək 18:30–01:00, yayda 17:30–00:00 deməkdir. Azərbaycandan bu bazarlara üç yolla çıxırlar.

• Yerli investisiya şirkətinin xarici bazar xidməti. AMB lisenziyalı şirkətlərin bir qismi xaricdə də sifariş icra edir, INVEST-AZ-da belə sifarişin minimum komissiyası 100 ₼-dır.
• Bank tətbiqi. Kapital Bankın Birbank Invest tətbiqi PAŞA Kapital ilə birlikdə hazırlanıb və 2025-ci ilin iyununda işə düşüb. Bankın açıqlamasında 12,000-dən çox səhm və ETF, 1 dollardan başlayan alış və SIPC proqramı ilə 500,000 dollaradək aktiv qorunması göstərilir.
• Xarici brokerdə birbaşa hesab. Mərkəzi Bank 2026-cı ilin avqustunda xəbərdarlıq etdi ki, başqa ölkənin lisenziyası platformaya Azərbaycanda investisiya xidməti göstərmək hüququ vermir. Belə hesabda mübahisə yarananda yerli tənzimləyiciyə müraciət etmək çətinləşir.

Xarici səhm dollarla alınır və manatla gəlir məzənnədən də asılıdır. 2017-dən bəri dollar 1.70 manatda qalır, lakin 2015-in iki devalvasiyası dollar aktivlərinin manat qarşılığını bir ildə təxminən iki dəfə artırmışdı. Məzənnə tərsinə hərəkət etsə, eyni mexanizm gəliri azaldar.

Səhmdən gəlir haradan gəlir və pul harada itir?

Birjada necə pul qazanmaq olar sualının cavabı iki mənbəyə gedir: şirkət mənfəət bölüşdürəndə ödənən dividend və səhmi alınan qiymətdən baha satmaq. Dividendin necə hesablandığını səhmlər və dividendlər haqqında köhnə yazımız izah edir. Bu gəlirlərin heç biri zəmanətli deyil və bu yazı investisiya məsləhəti deyil.

Kiçik bazarda əsas risklərdən biri likvidlikdir, yəni satmaq istədiyiniz gün alıcı tapmaq. IPO-dan sonra ABB-nin 35 mindən çox fiziki şəxs səhmdarı oldu, ancaq birjanın rüblük icmalında 2026-cı ilin birinci rübündə onların təkrar bazar dövriyyəsi 2.62 milyon manat göstərilir. Bu, IPO-da yerləşdirilən 56.5 milyon manatın təxminən 4.6%-idir. Böyük paketi bir gündə satmağa çalışanlar qiyməti özləri aşağı sala bilər.

Birja adı ilə satılan platformaları necə tanımaq olar?

Forex reklamlarının çoxu valyutanın özünü deyil, onun qiymət hərəkətinə borc pulla mərc etməyi satır. AMB-nin sadaladığı investisiya xidmətləri arasında marja ticarəti də var, yəni lisenziyalı şirkətlərdə də belə məhsul ola bilər və onun riski lisenziya ilə azalmır. Kripto birja da adında bu sözü daşısa da, qiymətli kağız satmır və fond birjası lisenziyası ilə işləmir. Onun necə işlədiyi kriptovalyuta haqqında yazıda ayrıca açılıb.

Fırıldaqçılar tanınmış şirkətlərin adını da işlədir. 2026-cı il iyulun 16-da «AzerGold» QSC bəyanat yaydı. Sosial şəbəkələrdə şirkətin loqosu və rəhbərlərinin şəkilləri ilə yüksək gəlirli investisiya layihəsi reklam olunurdu, insanları rəsmi sayta oxşayan saxta səhifələrə aparırdılar, bəzən xarici nömrədən zəng edib kart məlumatı və birdəfəlik kod istəyirdilər. Şirkət sosial şəbəkədə investisiya toplamadığını və vətəndaşlardan bank məlumatı istəmədiyini bildirdi.

Belə təkliflərdə adətən bir neçə əlamət birlikdə olur.

• Sabit və ya zəmanətli aylıq gəlir vəd olunur.
• Şirkətin adı AMB-nin investisiya şirkətləri siyahısında yoxdur, yerinə xarici lisenziyanın şəkli göndərilir.
• Pulu şəxsi karta, kripto pul kisəsinə və ya xaricdəki hesaba köçürmək istənir.
• Kart nömrəsi, SMS kodu və ya şəxsiyyət vəsiqəsinin şəkli soruşulur.

Bakı Fond Birjasında yeni IPO elan olunanda və ya Mərkəzi Bank investisiya şirkətlərinin siyahısını dəyişəndə şərtləri və tarifləri manatla qısa yazırıq. AZERBUSINESS bülleteninə abunə olanlar bu qeydləri e-poçtla ilk alır.

Hesabın əsası

• Repo payı, 2025: 50,633,099,330 ÷ 63,823,560,346 ≈ 0.793, yəni 79.3%.
• Səhmlərin həcmi, 2025: ilkin bazar 7,680,160 + təkrar bazar 15,772,832 = 23,452,992 ₼; 23,452,992 ÷ 63,823,560,346 ≈ 0.0004, yəni 0.04%.
• Səhm əqdlərinin sayı: 9 + 15,879 = 15,888; 15,888 ÷ 29,585 ≈ 0.537, yəni yarıdan çox.
• Korporativ istiqrazlar: 793,604,248 + 267,324,162 = 1,060,928,410 ₼; əqdlər 3,636 + 1,889 = 5,525.
• Orta təkrar səhm əqdi: 15,772,832 ÷ 15,879 ≈ 993 ₼.
• Səhm dövriyyəsinin artımı: 1,409,908,883 ÷ 15,772,832 ≈ 89.4.
• Səhm bazarının ÜDM-də payı: 3,991,309,174 ÷ 129,100,000,000 ≈ 0.0309, yəni 3.09%.
• 1,000 ₼-lıq alış: broker 1,000 × 0.0045 = 4.50 ₼, minimum tətbiq olunduğu üçün 50 ₼; birja 1,000 × 0.0005 = 0.50 ₼; MDM 1,000 × 0.0001 = 0.10 ₼, minimumla 1 ₼; 50 + 0.50 + 1 = 51.50 ₼; 51.50 ÷ 1,000 = 0.0515, yəni 5.15%. Eyni qiymətə satışla birlikdə 51.50 × 2 = 103 ₼; 1,103 ₼-a satanda satış haqqı 50 + 0.55 + 1.10 = 51.65 ₼, cəmi 51.50 + 51.65 = 103.15 ₼, yəni zərərsizlik üçün 103.15 ÷ 1,000 ≈ 0.103, 10.3% artım lazımdır.
• 20,000 ₼-lıq alış: 20,000 × 0.0045 = 90 ₼; 20,000 × 0.0005 = 10 ₼; 20,000 × 0.0001 = 2 ₼; 90 + 10 + 2 = 102 ₼; 102 ÷ 20,000 = 0.0051, yəni 0.51%.
• Minimum komissiyanın həddi: 50 ÷ 0.0045 ≈ 11,111 ₼.
• ABB IPO: 206,013,235 ÷ 322,000,000 ≈ 0.64; 206,013,235 × 0.2744 ≈ 56,530,032 ₼, açıqlamadakı 56,535,109 ₼ ilə fərq orta qiymətin yuvarlaqlaşdırılmasındandır.
• ABB likvidliyi: 2,617,219 ÷ 56,535,109 ≈ 0.046, yəni 4.6%.
• Nyu-York vaxtı: qışda Bakı Nyu-Yorkdan 9 saat, yayda 8 saat irəlidədir, sessiyanın başlanğıc və sonuna bu fərq əlavə olunub.