Devalvasiya nədir: manatın 2015 dərsi və biznes riski

Gündəlik danışıqda termin iki mənada işlənir. Dar, iqtisadi mənada devalvasiya məzənnəni özü təyin edən mərkəzi bankın milli valyutanı bir qərarla ucuzlaşdırmasıdır. Geniş mənada manatın dollara qarşı hər hansı ucuzlaşmasına belə deyirlər, hətta məzənnəni artıq bazar qurursa da. Azərbaycan 2015-ci ildə hər ikisini bir il içində yaşadı, fevralda rəsmi qərarla, dekabrda Mərkəzi Bank məzənnəni bazara buraxanda.

O ildən sonra manat bir daha belə sınaq keçirməyib. Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas göstəriciləri arasında dollar məzənnəsi 2017-nin yazından bəri ən az tərpənən rəqəmdir. Bununla belə, 2015-ci ilin təfərrüatları, yəni AMB-nin qərarlarının mətni, məzənnənin sonrakı iki ili və kreditlərin taleyi bugünkü sahibkar üçün də hesab materialıdır.

Mündəricat:

• Devalvasiya, inflyasiya və denominasiya: fərq nədədir?
• Manatın arxasında neft və valyuta ehtiyatı dayanır
• 2015-in iki devalvasiyası və sonrakı iki il
• Məzənnə 2017-dən bəri niyə 1.70-də qalır?
• Devalvasiya kimə ziyan vurur, kimə xeyir verir?
• 2015-in problemli kreditləri necə bağlandı?
• Kiçik biznes məzənnə riskini necə hesablayır?

Devalvasiya, inflyasiya və denominasiya: fərq nədədir?

Bu terminlər xəbərlərdə tez-tez bir cümlədə gəlir, ancaq hər biri pulun başqa xassəsindən danışır. Devalvasiya manatın xarici valyutaya nisbətdə dəyərinə aiddir, inflyasiya ölkə daxilindəki qiymətlərə, denominasiya əskinasın üzərindəki rəqəmə.

Termin	Nə dəyişir	Kim və necə edir	Azərbaycandan nümunə
Devalvasiya	milli valyutanın xarici valyutaya rəsmi məzənnəsi aşağı salınır	mərkəzi bank, sabit və ya idarə olunan rejimdə, qərarla	21.02.2015: dollar 0.7862 ₼-dan 1.05 ₼-a
Ucuzlaşma (depresiasiya)	eyni istiqamət, ancaq məzənnəni tələb və təklif dəyişir	valyuta bazarı, üzən rejimdə	2016–2017: dollar 1.55 ₼-dan 1.92 ₼-a
İnflyasiya	ölkə daxilində qiymətlərin ümumi səviyyəsi qalxır	çoxlu amilin nəticəsidir, idxal bahalaşması da bunlardandır	2016-da 12.4%
Deflyasiya	qiymətlərin ümumi səviyyəsi düşür	adətən tələbin zəiflədiyi dövrlərdə	—
Denominasiya	pulun nominalı dəyişir, alıcılıq qabiliyyəti dəyişmir	dövlət qərarı ilə	01.01.2006: 5,000 köhnə manat 1 yeni manata bərabər tutuldu

Mənbə: AMB-nin rəsmi məzənnə bülletenləri; 2016 inflyasiyası Report.az-ın DSK-ya istinadən verdiyi illik yekundan; denominasiya tarixi Report.az-ın 2026-cı il materialından.

Devalvasiya ilə inflyasiya arasında birbaşa körpü var. Dollarla gələn mal manatla bahalaşanda bu, bir neçə ay ərzində rəflərə keçir. 2016-cı ilin illik yekununda istehlak qiymətləri 12.4% artmışdı, qeyri-ərzaq mallarında artım 16.7%, ərzaqda 14.7% idi. Ən sürətli bahalaşma geyim, texnika və məişət malları kimi, çox hissəsi xaricdən gələn qrupda oldu.

Denominasiyanı devalvasiya ilə qarışdıranlar adətən 2006-nı xatırlayır. O vaxt əskinaslardan sıfırlar silindi, maaş da, qiymət də eyni nisbətdə kiçildi və heç kimin pulu ucuzlaşmadı.

Manatın arxasında neft və valyuta ehtiyatı dayanır

Ölkəyə dollar əsasən neft və qaz ixracından gəlir, idxal ödənişləri, xarici borc və xaricə köçürmələrlə çıxır. Bu iki axının hesabına tədiyə balansı deyilir. Neft bahalı olanda daxilolma çoxdur və manata təzyiq yoxdur. Neft ucuzlaşanda dollar azalır, idxala və yığıma olan tələb həmin sürətlə kiçilmir. Fərqi Mərkəzi Bank öz valyuta ehtiyatından dollar satmaqla bağlayır, ehtiyatın da sonu var.

2014–2015-də məhz bu baş verdi. Mərkəzi Bank 2015-in sonundakı bəyanatında neftin qiymətinin 2014-ün iyunundan bəri üç dəfədən çox düşdüyünü yazırdı. Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları 2015-in əvvəlində 13,758.3 milyon dollar idi, 2016-nın əvvəlində 5,016.7 milyon dollar qalmışdı (Report.az-ın AMB rəqəmlərindən tərtib etdiyi cədvəl). Bir ildə 8.7 milyard dollar, yəni ehtiyatın 63.5%-i məzənnəni saxlamağa xərclənmişdi.

Təzyiq qonşu bazarlardan da gəlirdi. Həmin bəyanatda AMB yazır ki, 2014-ün əvvəlindən bəri bir neçə ticarət tərəfdaşının valyutası iki dəfədən çox ucuzlaşıb. Manat bahalı qalsaydı, həmin ölkələrin malı Azərbaycanda yerli maldan ucuz olacaqdı və yerli məhsulu xaricdə satmaq çətinləşəcəkdi.

2015-in iki devalvasiyası və sonrakı iki il

Birinci qərar 21 fevral 2015-də verildi. AMB-nin bəyanatı dollar məzənnəsini 1.05 manat təyin edir və səbəb kimi iqtisadiyyatın şaxələnməsini, ixrac potensialını və tədiyə balansının dayanıqlığını göstərir. Bank tərəfdaş valyutalarının ucuzlaşmasının təsirini neytrallaşdırmaq istədiyini də yazırdı və bazarda dəhliz çərçivəsində iştirak etməyə davam edəcəkdi. Yəni rejim dəyişmədi, yalnız səviyyə dəyişdi.

Bu səviyyə on ay dayandı.

Dekabrdakı bəyanatda Mərkəzi Bank fevraldan sonra iqtisadiyyatın neftin 50–55 dollarlıq qiymətinə uyğunlaşdığını, lakin iyulun sonundan neftin yenidən sürətlə ucuzlaşdığını yazır. 21 dekabr 2015 qərarı ilə İdarə Heyəti üzən məzənnə rejiminə keçdi, bundan sonra məzənnə «başlıca olaraq» bazarda tələb və təklifə görə formalaşmalı idi. Eyni bəyanatda bankların kapitalını və əmanətlərin sığortasını gücləndirmək vədi də var.

Mərkəzi Bankın arxiv bülletenlərindən 10 noyabrda yığdığımız məzənnələr göstərir ki, dekabr ucuzlaşmanın sonu deyildi.

Bülletenin tarixi	1 dollar	Nə baş verdi
20.02.2015	0.7862 ₼	birinci qərardan əvvəlki gün
21.02.2015	1.0500 ₼	rəsmi devalvasiya
18.12.2015	1.0499 ₼	sabit dövrün son iş günü
21.12.2015	1.5500 ₼	üzən rejimə keçid
01.06.2016	1.4918 ₼	yazda manat bir qədər möhkəmlənib
30.12.2016	1.7707 ₼	ilin sonu
01.02.2017	1.9200 ₼	baxdığımız tarixlər arasında ən yüksək səviyyə
14.04.2017	1.7026 ₼	1.70 ətrafında sabitləşmə
06.11.2026	1.7000 ₼	sonuncu bülleten

Mənbə: AMB-nin rəsmi məzənnə bülletenləri (cbar.az/currencies, hər tarix üçün ayrıca fayl).

2015 üçün xəbərlərdə həm 33.6%, həm də 25% rəqəmi işlənir və ikisi də doğrudur, sadəcə fərqli şeyi ölçür. Fevralda dolların manatla qiyməti 33.6% artdı, manatın dollarla dəyəri 25.1% azaldı. Bütün 2015 üzrə dollar 97.2% bahalaşdı, manat dəyərinin 49.3%-ini itirdi. 2017-nin fevralındakı pik nöqtədə manat 2015-in 20 fevralına nisbətən 59.1% ucuz idi, bugünkü 1.70 səviyyəsində bu fərq 53.8%-dir.

Məzənnə 2017-dən bəri niyə 1.70-də qalır?

2015-də elan olunan üzən rejimdən sonra məzənnənin necə qurulduğunu Mərkəzi Bank hər il pul siyasəti bəyanatında yazır. AMB-nin 2026-cı il pul siyasəti bəyanatında manatın dollara məzənnəsi qiymət sabitliyinin başlıca lövbəri adlanır. Orada yazılıb ki, bu məzənnə banklararası əqdlərin orta qiymətindən hesablanır və Dövlət Neft Fondunun valyuta hərracları Mərkəzi Bankda keçirilməyə davam edəcək. Praktikada Neft Fondu büdcəyə lazım olan manatı almaq üçün dollar satır, bu təklif də bazarda tələbi qarşılayır.

Bu ilin rəqəmləri 2015-in mənzərəsindən çox fərqlidir. Mərkəzi Bank 29 oktyabrda açıqlayıb ki, valyuta bazarında təklif artdığı üçün doqquz ayda dollar alıb və öz ehtiyatlarını 15.4 milyard dollara çatdırıb, bu, 2016-nın əvvəlindəkinin üç mislindən çoxdur. Xarici ticarətin müsbət saldosu yanvar–sentyabrda 10.5 milyard dollar olub. Əhalinin əmanətlərində dollarlaşma sentyabrda 25.7%-ə enib, halbuki 2016-nın əvvəlində bu göstərici 85% idi.

Bu rəqəmlər proqnoz deyil. 2015-in fevral qərarından bir gün əvvəl də məzənnə sabit görünürdü, rejimi isə nəticədə neftin qiyməti və ehtiyatın həcmi dəyişdi. Məzənnəyə təsir edən göstəricilər açıq dərc olunur, bunlar Brent neftinin dollar qiyməti, Mərkəzi Bankın aylıq ehtiyat rəqəmi, Neft Fondunun hərraclarda satdığı dollar və cari əməliyyatlar balansıdır. Neftin və dolların gündəlik hərəkəti bazar monitorunda bir ekranda görünür.

Devalvasiya kimə ziyan vurur, kimə xeyir verir?

Məzənnə dəyişəndə uduzan və qazanan pulun hansı valyutada gəldiyinə və hansı valyutada getdiyinə görə müəyyən olur. Aşağıdakı rəqəmlər AMB-nin 20.02.2015 və 21.12.2015 bülletenlərindən hesablanıb.

Kim	Nə dəyişir	2015-in hesabı ilə
Avropadan mal alan idxalçı	malın manat dəyəri artır, satış qiyməti qalxmasa marja əriyir	10,000 avroluq partiya 8,934 ₼ əvəzinə 16,850 ₼
İxracatçı	dollar gəliri manatla çoxalır, manat xərcləri yerində qalır	1 dollarlıq satış 0.79 ₼ əvəzinə 1.55 ₼ gətirir
Gəliri manatla, krediti dollarla olan borcalan	borc manatla böyüyür, gəlir artmır	5,000 dollar qalıq 3,931 ₼ əvəzinə 7,750 ₼
Manat əmanətçisi	əmanətin xarici valyuta ilə dəyəri düşür	10,000 ₼ əmanət 12,719 dollar əvəzinə 6,452 dollar

Cədvəldə görünməyən qrup da var. «Nə idxal edirəm, nə dollarla borcum var, mənə nə?» deyə düşünən, yerli bazara manatla satan kiçik istehsalçıya devalvasiya müştərinin cibindən dəyir. JAMnews 2016-da bakılı krujeva ustası Alena Səlimovanın hekayəsini yazmışdı. Bir şərfə 50 saat sərf edən usta onu 150 manata satırdı, il ərzində toxuduğu səkkiz şərfdən yalnız biri alınmışdı. Devalvasiyanın ikinci dalğasından sonra alıcı azaldı, gəlir qalmadı və o, emalatxananın icarəsindən imtina etdi.

İxracatçının qazancı da cədvəldəki qədər təmiz olmur. Xammalı, qablaşdırması və ya avadanlığı xaricdən gəlirsə, xərcin həmin hissəsi də dollarla bahalaşır. Bu məntiqlə ən çox yerli xammal və işçi ilə işləyib xaricə satan qazanır, məsələn, xarici turistə qiyməti dollarla deyən otel.

Əmanətçi üçün seçim dövrdən asılıdır. Sabit məzənnə illərində manat əmanəti dollar əmanətindən daha yüksək faiz gətirir, manat və dollar əmanətinin faiz fərqini ayrıca müqayisə etmişik. Bu fərq məzənnə riskinin qiymətidir. Bu, investisiya məsləhəti deyil, pulun hansı valyutada saxlanacağı onun nəyə xərclənəcəyindən asılıdır. Qızılda saxlanan pulun manat dəyəri həm unsiyanın dollar qiymətindən, həm də məzənnədən asılıdır, ikisini birlikdə qızılın gündəlik qiyməti səhifəsində görmək olar.

2015-in problemli kreditləri necə bağlandı?

2015-ə qədər dollar kreditinin faizi aşağı idi və gəliri manatla olan çox borcalan onu seçmişdi. Məzənnə ikiqat qalxandan sonra da kredit portfelinin yarısına yaxını valyutada qalırdı. Report.az-ın 2016-nın noyabrında AMB hesabatından verdiyi rəqəmdə 1 oktyabra kreditlərdə dollarlaşma 47.29% idi. Gecikmələr artdı, işlərin bir hissəsi məhkəməyə düşdü, sonrakı fərman da banklara bu işləri geri çağırmağı tövsiyə edirdi.

Dövlət məsələyə dörd il sonra qayıtdı. 28 fevral 2019-da imzalanan və AZƏRTAC-ın xülasəsini verdiyi fərman fiziki şəxslərin 10 min dollaradək valyuta kreditlərinə iki dərəcə ilə kompensasiya müəyyən etdi:

• 21 fevral 2015-ə qalan əsas borcun hər dolları üçün 0.25 manat;
• 22 fevral–21 dekabr 2015 arasında bağlanan müqavilələrin əsas borcunun hər dolları üçün 0.6 manat;
• borc hər iki tarixdə varsa, iki dərəcə birlikdə.

Fevral sıçrayışı hər dollara 0.2638 manat olduğundan birinci dərəcə həmin fərqin demək olar ki, hamısını örtürdü. Pul əvvəlcə vaxtı keçmiş borcu bağlamağa yönəlirdi, qalığı borcalana verilirdi. Bir nəfərə ödəniş 5,000 dollar ekvivalentindən çox ola bilməzdi. Fərman həmçinin Mərkəzi Bankın banklara 682 milyon manatadək güzəştli kredit verməsini nəzərdə tuturdu ki, onlar valyutada 10 min dollaradək, manatda 17 min manatadək vaxtı keçmiş kreditləri restrukturizasiya etsinlər.

Bu gün vəziyyət başqadır. AMB-nin sentyabr statistik bülleteni ev təsərrüfatlarına verilmiş 19,910 milyon manat kreditin cəmi 243.8 milyonunu, yəni 1.2%-ini valyutada göstərir. Ticarət və xidmət sahəsindəki şirkətlərin 4,615.6 milyon manatlıq kreditinin isə 26.4%-i hələ də xarici valyutadadır.

Risk ailələrdən idxalla işləyən firmalara keçib.

Gəliri manatla olan sahibkar biznes krediti seçəndə faiz fərqini məzənnə riski ilə birlikdə tutuşdurur, çünki manat kreditinin borcu məzənnə nə olursa olsun müqavilədəki məbləğdə qalır.

Kiçik biznes məzənnə riskini necə hesablayır?

Məzənnənin nə vaxt dəyişəcəyini heç kim əvvəlcədən demir. Aşağıdakı hesab proqnoz deyil, həssaslıq yoxlamasıdır və dollar 10% bahalaşsa, biznesin ayının necə dəyişəcəyini göstərir. Şərti bir mağaza götürək. O, ayda 4,500 dollarlıq mal alır və 12,000 ₼-lıq satış edir, icarəsi, maaşları və digər manat xərcləri 3,000 ₼-dır.

• İndiki ay: 4,500 dollarlıq mal 1.70 məzənnəsi ilə 7,650 ₼ edir. Satışdan mal və manat xərcləri çıxılanda sahibkara 1,350 ₼ qalır.
• Dollar 10% bahalaşanda: məzənnə 1.87 olur və eyni mal 8,415 ₼-a başa gəlir. Satış eyni qalsa, qazanc 585 ₼-a düşür, yəni təxminən 57% azalır, halbuki məzənnə cəmi 10% dəyişib.
• Qiymət siyasəti: qazancı saxlamaq üçün satış 12,765 ₼ olmalıdır, rəf qiymətləri təxminən 6.4% qalxmalıdır. Müştəri sayı düşsə, bu da kifayət etməyəcək. Qiyməti köhnə məzənnə ilə alınmış mal bitəndə, yeni partiya ilə qaldırmağı alıcıya izah etmək asandır.
• Valyuta uyğunluğu: mağazanın 10,000 dollar kredit qalığı varsa, o, 17,000 ₼-dan 18,700 ₼-a qalxır və 1,700 ₼ əlavə borc heç bir yeni alış olmadan yaranır. Gəliri manatla olan biznes üçün kreditin manatla olması bu sətri sıfırlayır.
• Ehtiyat: növbəti iki partiyanın pulu, 9,000 dollar, bu gün alınıb saxlanarsa, 15,300 ₼ tutur. Dollar 10% bahalaşanda həmin məbləğ 16,830 ₼ olardı, fərq 1,530 ₼-dır. Bu ehtiyatın da qiyməti var, çünki həmin manat əmanətdə dursaydı, faiz gətirəcəkdi.

Hesabın ən gözlənilməz nəticəsi ikinci sətirdədir. Marjası dar olan biznesdə məzənnənin 10% dəyişməsi qazancın yarıdan çoxunu aparır, çünki dollarla ödənən mal xərci qazancdan beş-altı dəfə böyükdür. Çatdırılma haqqını da dollarla ödəyən mağaza üçün logistika xərci eyni yükü daşıyır.

Tədarükçü ilə qiyməti manatla razılaşdırmaq mümkün olanda risk onun üzərinə keçir. Xaricdən partiya ilə mal gətirən distribütor üçün bu çox vaxt alınmır, belə işdə müqaviləyə ödənişin hansı günün AMB məzənnəsi ilə hesablanacağını yazmaq mübahisəni əvvəlcədən bağlayır.

Neftin qiyməti, Neft Fondunun hərracları və Mərkəzi Bankın ehtiyatları barədə yeni rəqəmlər çıxanda onların idxal edən biznes üçün nə demək olduğunu qısa yazırıq. AZERBUSINESS-in e-poçt bülleteninə abunə olsanız, bu qeydlər sizə də gələcək.

Hesabın əsası

• Fevral 2015: dollar 1.05 ÷ 0.7862 ≈ 1.336, yəni +33.6%; manatın dəyəri 0.7862 ÷ 1.05 ≈ 0.749, yəni −25.1%; sıçrayış 1.05 − 0.7862 = 0.2638 ₼.
• Bütün 2015: 1.55 ÷ 0.7862 ≈ 1.972, yəni +97.2%; 0.7862 ÷ 1.55 ≈ 0.507, yəni −49.3%.
• 2017 piki və bu gün: 0.7862 ÷ 1.92 ≈ 0.409, yəni −59.1%; 0.7862 ÷ 1.70 ≈ 0.462, yəni −53.8%.
• AMB ehtiyatları: 13,758.3 − 5,016.7 = 8,741.6 milyon dollar; 8,741.6 ÷ 13,758.3 ≈ 0.635; 15.4 ÷ 5.0167 ≈ 3.07.
• Avro ilə partiya: 10,000 × 0.8934 = 8,934 ₼; 10,000 × 1.685 = 16,850 ₼.
• Dollar krediti: 5,000 × 0.7862 = 3,931 ₼; 5,000 × 1.55 = 7,750 ₼.
• Manat əmanəti: 10,000 ÷ 0.7862 ≈ 12,719 dollar; 10,000 ÷ 1.55 ≈ 6,452 dollar.
• Kreditlərin valyuta payı: ev təsərrüfatları 243.8 ÷ 19,910 ≈ 0.012; ticarət və xidmət şirkətləri (627.7 + 589.9) ÷ 4,615.6 = 1,217.6 ÷ 4,615.6 ≈ 0.264.
• Mağaza, indiki ay: 4,500 × 1.70 = 7,650 ₼; 12,000 − 7,650 − 3,000 = 1,350 ₼.
• Mağaza, dollar +10%: 1.70 × 1.1 = 1.87; 4,500 × 1.87 = 8,415 ₼; 12,000 − 8,415 − 3,000 = 585 ₼; 765 ÷ 1,350 ≈ 0.57.
• Lazım olan qiymət artımı: 12,000 + 765 = 12,765 ₼; 765 ÷ 12,000 ≈ 0.064.
• Kredit qalığı: 10,000 × 1.70 = 17,000 ₼; 10,000 × 1.87 = 18,700 ₼; fərq 1,700 ₼.
• Ehtiyat: 9,000 × 1.70 = 15,300 ₼; 9,000 × 1.87 = 16,830 ₼; fərq 1,530 ₼.