İqtisadiyyat nədir: sadə izah və Azərbaycan rəqəmləri

Dərsliklərin çoxu britaniyalı iqtisadçı Lionel Robbinsin 1932-ci ildə verdiyi tərifdən başlayır. Robbins iqtisadiyyatı insanların məqsədləri ilə bu məqsədlərə çatmaq üçün əllərində olan məhdud və başqa işə də yarayan vasitələr arasındakı seçimi öyrənən elm adlandırırdı. Sadə dillə desək, pul, vaxt, torpaq və işçi əli heç kimə tam çatmır, iqtisadiyyat da insanların bunları nəyə xərclədiyini və niyə məhz belə seçdiyini araşdırır.

Gündəlik danışıqda sözün ikinci mənası daha çox eşidilir. Xəbərlərdə Azərbaycan iqtisadiyyatı deyiləndə elm yox, ölkədə istehsal olunan mallar, göstərilən xidmətlər, ödənilən maaşlar və vergilər nəzərdə tutulur. Ailələr bunu evdə saxlanan pulun ucuzlaşmasında və əmanətin real gəlirində hiss edir. Sahibkarlar üçün o, kredit faizində və tədarükçünün yeni qiymət siyahısında görünür.

Mündəricat:

• Məhdud resurs, tələb və təklif: qiymət necə yaranır?
• Mikroiqtisadiyyat və makroiqtisadiyyat nə ilə fərqlənir?
• Bazar, komanda və qarışıq iqtisadiyyat
• İqtisadiyyatın sahələri və neftin payı
• Azərbaycan iqtisadiyyatı bu gün: göstəricilər necə oxunur?
• Bu rəqəmlər kiçik biznesin hesabına necə düşür?
• 2015-ci il devalvasiyası sahibkarlara nəyi göstərdi?

Məhdud resurs, tələb və təklif: qiymət necə yaranır?

Hər iqtisadi qərar nədənsə imtina etməklə başlayır. Əlində 10,000 manat olan kafe sahibi ya ikinci qəhvə maşını alır, ya da həmin pulu üç aylıq reklama verir, ikisini birdən edə bilmir. İmtina edilən ən yaxşı variantın dəyərinə iqtisadçılar alternativ xərc deyirlər. Qəhvə maşınını seçən sahibkarın alternativ xərci reklamın gətirə biləcəyi müştərilərdir.

Tələb alıcıların müəyyən qiymətə almağa hazır olduğu mal miqdarıdır və qiymət qalxdıqca adətən azalır. Təklif satıcıların həmin qiymətə bazara çıxarmağa razı olduğu miqdardır və qiymətlə birlikdə artır. Alıcının ödəməyə hazır olduğu məbləğ satıcının razılaşdığı məbləğlə üst-üstə düşəndə tarazlıq qiyməti yaranır.

Bunu bazar piştaxtasında görmək olur. DSK-nın sentyabr qiymət hesabatında alma, armud, üzüm, qoz və fındıq əvvəlki aya nisbətən ucuzlaşan məhsullar arasındadır. Mal, qoyun və toyuq əti, kartof və soğan bahalaşanların siyahısına düşüb. Komitə səbəbi yazmır, lakin model izahı özü təklif edir. Sentyabr alma, üzüm və fındıq yığımı ayıdır, bazara gələn məhsul elə çoxalır ki, satıcılar alıcı tapmaq üçün qiyməti endirməli olurlar.

Mikroiqtisadiyyat və makroiqtisadiyyat nə ilə fərqlənir?

Mikroiqtisadiyyat ayrıca alıcıya, firmaya və bazara baxır. Çörəkxananın unu neçəyə aldığı, neçə işçi saxladığı və çörəyi neçəyə satdığı onun suallarıdır. Makroiqtisadiyyat ölkəni bir bütöv kimi ölçür, onun mövzusu ümumi istehsal, qiymətlərin orta səviyyəsi, işsizlik və dövriyyədəki pulun miqdarıdır.

	Mikroiqtisadiyyat	Makroiqtisadiyyat
Nəyə baxır	firma və ayrıca bazar	bütöv ölkə
Tipik sual	Bu kafeyə ikinci aşpaz lazımdırmı?	Qiymətlər bu il nə qədər artdı və niyə?
Əsas ölçülər	qiymət, xərc, mənfəət, bazar payı	ÜDM, inflyasiya, işsizlik, faiz dərəcəsi
Qərarı kim verir	sahibkar və alıcı	hökumət və Mərkəzi Bank

Sərhəd kağızda göründüyü qədər kəskin deyil. Mərkəzi Bankın faiz qərarı makroiqtisadi hadisədir, halbuki bankın həmin ay sizə təklif etdiyi kredit faizi artıq mikroiqtisadi qiymətdir. Fərdi sahibkar qalmaq, yoxsa MMC açmaq sualı da mikroiqtisadiyyatın tipik seçimidir, burada vergi rejimi ilə hesabat yükü tərəzinin iki gözünə qoyulur.

Bazar, komanda və qarışıq iqtisadiyyat

İqtisadi sistem nəyi, nə qədər və kimin üçün istehsal etmək barədə qərarı kimin verdiyini göstərir. Komanda, yəni planlı iqtisadiyyatda bu qərarlar mərkəzdən gəlir, zavodun planını, çörəyin qiymətini və işçinin maaşını dövlət təyin edir. Azərbaycan 1991-ci ilə qədər Sovet İttifaqının belə sistemində yaşayıb. Köhnə nəslin xatırladığı növbələr qiymətin tələbi əks etdirmədiyi sistemin tanış əlamətləri idi.

Bazar iqtisadiyyatında qiyməti alıcılarla satıcılar qurur və mülkiyyətin böyük hissəsi özəldir. Dövlət isə qaydaları yazır və rəqabətə nəzarət edir. Elə ölkə yoxdur ki, bu sistem orada saf formada işləsin.

Real dünyada hər iqtisadiyyat qarışıqdır və ölkələr bir-birindən dövlətin payı ilə seçilir.

Azərbaycanın seçimi Konstitusiyada yazılıb. 15-ci maddəyə əsasən dövlət «bazar münasibətləri əsasında sosial yönümlü iqtisadiyyatın inkişafına şərait yaradır», azad sahibkarlığa təminat verir və inhisarçılığa yol vermir. Bununla belə, dövlətin çəkisi böyük qalır. DSK 1 sentyabr 2026-da ölkədə muzdla işləyən 1,776.8 min nəfərin 834.2 minini dövlət sektorunda göstərir, yəni hər iki muzdlu işçidən biri dövlətdə çalışır.

İqtisadiyyatın sahələri və neftin payı

Klassik bölgüdə üç böyük sahə var. Kənd təsərrüfatı torpaqdan və heyvandarlıqdan məhsul alır, sənaye xammalı çıxarıb emal edir. Ticarətdən təhsilə və bank işinə qədər qalan hər şey xidmət sahəsidir. Dövlət Statistika Komitəsi ÜDM-i daha xırda hissələrə bölür.

Sahə	ÜDM-də payı	Real dəyişmə
Sənaye (neft-qaz hasilatı daxil)	34.3%	+0.2%
Ticarət, nəqliyyat vasitələrinin təmiri	10.7%	+3.8%
Nəqliyyat və anbar təsərrüfatı	7.4%	+10.0%
Kənd, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq	6.6%	+1.1%
Tikinti	5.4%	−8.7%
Turistlərin yerləşdirilməsi və ictimai iaşə	2.9%	+4.5%
İnformasiya və rabitə	2.0%	+11.1%
Digər sahələr	20.9%	—
Məhsula və idxala xalis vergilər	9.8%	—

Mənbə: DSK, ÜDM istehsalı, 2026-cı ilin yanvar–sentyabr ayları; real dəyişmə əvvəlki ilin eyni dövrünə nisbətəndir.

Neft-qaz sektoru doqquz ayda 30.3 milyard manatlıq əlavə dəyər yaradıb, bu da ÜDM-in üçdə birinə yaxındır. Həmin sektorda cəmi 30.4 min muzdlu işçi çalışır, ölkədəki muzdlu işçilərin 1.7%-i qədər. Kiçik biznes üçün bu nisbətin praktik mənası var. Müştərilərin maaşını neft şirkətləri yox, büdcə təşkilatları və özəl sektor ödəyir. Neftin pulu ailələrə dövlət xərcləri və investisiyalarla çatır, ona görə neftin qiyməti düşəndə kafe və mağazalar bunu büdcə xərcləri azalandan sonra, gecikmə ilə hiss edə bilər.

Neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 1.2% azalıb, qeyri-neft-qaz sektorunda 2.6% artıb.

Ən sürətli artım informasiya-rabitədə və logistikada qeydə alınıb, ən böyük geriləmə tikintidədir.

Azərbaycan iqtisadiyyatı bu gün: göstəricilər necə oxunur?

Ölkənin vəziyyətini bir neçə rəqəmlə ölçürlər və onların hər biri başqa suala cavab verir. Biri iqtisadiyyatın böyüyüb-böyümədiyini göstərir, digəri pulun nə qədər ucuzlaşdığını, üçüncüsü insanların iş tapıb-tapmadığını.

Göstərici	Son məlumat	Dövr	Mənbə
ÜDM	102,048.2 mln ₼, real artım 1.5%	yanvar–sentyabr 2026	DSK
Neft-qaz və qeyri-neft-qaz payı	29.7% və 70.3%	yanvar–sentyabr 2026	DSK, hesab
İllik inflyasiya	5.5%	sentyabr 2026	DSK, AMB
Uçot dərəcəsi	6.5%, dəhliz 5–7.5%	29 oktyabr 2026 qərarı	AMB
Dolların rəsmi məzənnəsi	1.70 ₼	6 noyabr 2026	AMB
İşsizlik səviyyəsi	~5.2%	1 oktyabr 2026	DSK, hesab
Orta aylıq nominal maaş	1,173 ₼, +7.2%	yanvar–avqust 2026	DSK

Mənbə: DSK-nın əsas makroiqtisadi göstəricilər icmalı (9 oktyabr 2026), Mərkəzi Bankın oktyabr faiz qərarı və rəsmi məzənnə cədvəli. Məzənnəni, neftin və qızılın qiymətini gündəlik bazar monitorunda izləmək olar.

ÜDM və iqtisadi artım

Ümumi daxili məhsul ölkə daxilində müəyyən dövrdə yaradılan bütün mal və xidmətlərin bazar dəyəridir. Nominal ÜDM cari qiymətlərlə hesablanır və inflyasiya olan illərdə öz-özünə böyüyür. Real ÜDM-in dəyişməsinə iqtisadi artım deyilir, yəni qiymət artımı çıxılandan sonra qalan fiziki artıma. Bu ilin doqquz ayında artım təvazökar olub, çünki iqtisadiyyatın üçdə birinə yaxınını verən neft-qaz sektoru kiçilib.

İnflyasiya

İnflyasiya qiymətlərin ümumi səviyyəsinin artmasıdır. Onu istehlak qiymətləri indeksi ilə ölçürlər. DSK hər ay eyni mal və xidmət səbətinin qiymətini qeydə alır və əvvəlki dövrlə müqayisə edir. Sentyabrda illik artım qida məhsullarında 6.9%, ödənişli xidmətlərdə 5.1%, qeyri-qida mallarında 3.6% olub. Mərkəzi Bank inflyasiyanı 4±2% hədəfində saxlamağa çalışır və oktyabrın sonundakı açıqlamasında ilin sonuna 5.9% gözləyir.

İnflyasiyanın ailəyə təsirini maaşla tutuşdurmaq daha yaxşı göstərir. Yanvar–avqustda orta nominal maaş 7.2% artıb, qiymətlər 5.7%. Real maaş cəmi 1.4%-ə yaxın artıb, yəni orta işçi bir il əvvəlkindən bir az çox mal ala bilir, ancaq maaş artımının böyük hissəsini qiymətlər udub.

İşsizlik

İşsizlik səviyyəsi iş axtaran, ancaq işi olmayan insanların iqtisadi fəal əhaliyə nisbətidir. DSK oktyabrın əvvəli üçün iqtisadi fəal əhalini 5,444.7 min, məşğul əhalini 5,164.1 min nəfər göstərir. Aradakı 280.6 min nəfər fəal əhalinin təxminən 5.2%-i deməkdir.

Faiz dərəcəsi

Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsi bankların qısamüddətli pulunun qiymətinə istiqamət verir. Dəhlizin aşağı həddi 5%, yuxarı həddi 7.5%-dir. Dərəcə qalxanda banklar krediti bahalaşdırır və borc almaq azalır, enəndə əksinə olur. Sahibkara kredit uçot dərəcəsi ilə verilmir. Mərkəzi Bankın sentyabr statistik bülleteni sentyabrın sonuna hüquqi şəxslərə manatla verilmiş kreditlərin orta faizini 11.87%, fiziki şəxslərinkini 17.38% göstərir.

Manatın məzənnəsi

Məzənnə bir valyutanın başqa valyutaya görə qiymətidir. Ölkələr onu ya tam bazarın ixtiyarına buraxır, ya da müəyyən səviyyədə saxlamağa çalışır. Mərkəzi Bankın 2026-cı il üçün pul siyasəti bəyanatı manatın dollara məzənnəsini qiymət sabitliyinin başlıca lövbəri adlandırır. Rəsmi məzənnə banklararası əqdlərin orta məzənnəsi əsasında, Neft Fondunun valyuta hərracları da nəzərə alınmaqla müəyyən edilir.

Rəsmi cədvəldə dollar 2024, 2025 və 2026-cı ilin noyabrında eyni qalıb, 1.70 manat. Avro, rubl, lirə və yuan dollara qarşı tərpəndikcə manata qarşı da tərpənir. Qızılın manatla qiyməti də eyni yolla, dünya bazarındakı dollar qiymətindən hesablanır.

Bu rəqəmlər kiçik biznesin hesabına necə düşür?

Xərcə nəzarət və qiymət siyasəti biznesin idarə edilməsinin daxili işidir. Xarici şərtləri makroiqtisadiyyat diktə edir və sahibkar onları gündəlik işdə xammal qiymətində, kredit faizində və xaricdən alınan malın manat dəyərində hiss edir. Aşağıdakı hesablarda biznesin öz xərcləri şərtidir, makroiqtisadi rəqəmlər rəsmi mənbələrdən götürülüb.

• Qida inflyasiyası və mənfəət: tutaq ki, kiçik şirniyyat sexi ayda 3,000 ₼ satış edir, bunun 1,500 ₼-ını ərzaq xammalına, 900 ₼-ını icarə və kommunal xərclərə verir və əlində 600 ₼ qalır. Ərzaq bir ildə 6.9% bahalaşanda xammal ~1,600 ₼-a çıxır. Satış qiyməti yerində qalsa, sahibkara ~500 ₼ qalır, yəni xərcin 6.9% artımı mənfəətin təxminən altıda birini aparır. Bu tip biznesin xərc quruluşunu evdə tort biznesi kartında görmək olar.
• Faiz və kredit: üç illik 20,000 ₼ kredit şirkətlər üçün orta dərəcə ilə ayda ~663 ₼ ödəniş və üç ildə ~3,870 ₼ faiz deməkdir. Fiziki şəxslərin orta dərəcəsi ilə eyni məbləğ üçün ayda ~717 ₼ və üç ildə ~5,810 ₼ faiz ödənilir. İki orta dərəcə arasındakı fərq üç ildə ~1,940 ₼-dır. İllik inflyasiya çıxılanda şirkət kreditinin real yükü təxminən 6.4 bənd qalır.
• Məzənnə və idxal: dollarla alınan malın manat qiyməti son üç ildə dəyişməyib. Yuanla yazılan qiymətdə vəziyyət fərqlidir. 14,000 yuanlıq partiya AMB-nin rəsmi məzənnəsi ilə 6 noyabr 2025-də ~3,340 ₼, 6 noyabr 2026-da ~3,570 ₼ edirdi, eyni mal bir ildə ~228 ₼ bahalaşıb. Ehtiyat hissəsini xaricdən gətirən telefon təmiri ustası bu fərqi birbaşa xidmətin qiymətinə köçürməli olur.

2015-ci il devalvasiyası sahibkarlara nəyi göstərdi?

Mərkəzi Bankın arxiv məzənnə cədvəllərinə baxdıq. 20 fevral 2015-də rəsmi məzənnə 1 dollar üçün 0.7862 manat idi, ertəsi gün 1.0500 oldu. 18 dekabrda 1.0499 olan məzənnə 21 dekabrda 1.5500-ə qalxdı.

AMB-nin bu məzənnələri ilə fevralın 20-də 786 manata alınan 1,000 dollarlıq mal on ay sonra 1,550 manata başa gəlirdi, demək olar ki, iki dəfə baha.

Dollarla borc götürənlər üçün zərbə ikiqat oldu, çünki gəlirləri manatla qaldığı halda kredit borcları manatla bir ildə təxminən iki dəfə böyüdü. Dörd il sonra məsələyə dövlət səviyyəsində qayıdıldı. 2019-cu ilin 28 fevralında imzalanan və AZƏRTAC-ın dərc etdiyi fərman əsas borcu 10 min dollaradək olan valyuta kreditlərinin devalvasiya ilə manatda artmış hissəsinin dövlət büdcəsindən ödənilməsini nəzərdə tuturdu. Bir nəfərə düşən məbləğ 5,000 dollar ekvivalenti ilə məhdudlaşdırıldı.

«Məzənnə illərdir yerindədir, niyə narahat olum?» sualına cavab elə bu tarixlərdədir. Gəliri manatla olan biznes dollarla və ya avro ilə borc götürəndə faizi aşağı görünsə də, məzənnə riskini öz üzərinə götürür. Valyuta kreditinin ucuz olmasının bir səbəbi də budur ki, bu risk bankda qalmır, borcalana keçir. Bu gün Mərkəzi Bank məzənnə sabitliyini siyasətinin lövbəri adlandırır, 2015-in fevralında da rəsmi məzənnə bir gecədə 33.6% dəyişmişdi.

Mərkəzi Bankın dekabr faiz qərarı və DSK-nın illik yekunları çıxanda onların kiçik biznes üçün nə dəyişdiyini oxumaq üçün AZERBUSINESS-in e-poçt bülleteninə abunə olun.

Hesabın əsası

• Neft-qaz və qeyri-neft-qaz payı: 30,326.5 ÷ 102,048.2 ≈ 0.297; 71,721.7 ÷ 102,048.2 ≈ 0.703 (DSK, yanvar–sentyabr 2026, milyon manat).
• Muzdlu işçilər: neft-qaz sektorunda 30.4 ÷ 1,776.8 ≈ 0.017; dövlət sektorunda 834.2 ÷ 1,776.8 ≈ 0.47 (1 sentyabr 2026, min nəfər).
• Real maaş: nominal artımı qiymət artımına bölürük, 1.072 ÷ 1.057 ≈ 1.014.
• Şirniyyat sexinin xammalı: 1,500 × 1.069 = 1,603.5 ₼, artım 103.5 ₼.
• Sexdə qalan pul: əvvəl 3,000 − 1,500 − 900 = 600 ₼, sonra 3,000 − 1,603.5 − 900 = 496.5 ₼; azalma 103.5 ÷ 600 ≈ 0.17.
• Kredit, 11.87%: annuitet ödənişi ≈ 663.05 ₼; 663.05 × 36 ≈ 23,870 ₼; faiz ≈ 23,870 − 20,000 = 3,870 ₼.
• Kredit, 17.38%: annuitet ödənişi ≈ 716.84 ₼; 716.84 × 36 ≈ 25,806 ₼; faiz ≈ 5,806 ₼; fərq 5,806 − 3,870 = 1,936 ₼.
• Real faiz: nominal faizdən illik inflyasiyanı çıxırıq, 11.87 − 5.5 ≈ 6.4 bənd (sadələşdirilmiş hesab).
• Yuanla partiya: 14,000 × 0.2386 = 3,340.4 ₼ (06.11.2025); 14,000 × 0.2549 = 3,568.6 ₼ (06.11.2026); fərq 228.2 ₼.
• 2015-ci il: 1,000 × 0.7862 = 786.2 ₼; 1,000 × 1.55 = 1,550 ₼; bir gecədə 1.05 ÷ 0.7862 ≈ 1.336.