Logistika nədir: növləri, Azərbaycanda yük yolları və peşə

Geniş yayılmış tərifi ABŞ-dakı Təchizat Zənciri Peşəkarları Şurası (CSCMP) verir. Onun terminlər lüğətinə görə logistikanın idarə edilməsi malların, xidmətlərin və onlara aid məlumatın çıxış nöqtəsindən istehlak nöqtəsinə qədər irəli və geri axınını, həmçinin saxlanmasını planlayır, icra edir və nəzarətdə saxlayır. Tərif geri yolu da bu işə daxil edir, yəni alıcıların imtina etdiyi bağlamaların anbara dönməsi də logistikadır.

Onlayn satan sahibkarlar logistikanı sifariş gəldiyi andan bağlama alıcının əlinə çatana qədər keçən saatlarda görür. Satış modellərinin fərqi elektron ticarətin növləri haqqında yazıda açılıb, burada yükün yolunu limandan qapıya qədər izləyirik.

Mündəricat

• Logistika nə deməkdir və bir sifarişdə necə görünür?
• Logistikanın növləri, nəqliyyatdan geri qaytarmaya qədər
• Logistika təchizat zəncirinin bir hissəsidir
• Azərbaycandan yük hansı yollarla keçir?
• Onlayn sifariş alıcıya necə çatır?
• Bir bağlamanın çatdırılması kiçik mağazaya neçəyə başa gəlir?
• Logistika sahəsində hansı işlər var və maaş nə qədərdir?

Logistika nə deməkdir və bir sifarişdə necə görünür?

Gündəlik danışıqda bu söz çox vaxt yükdaşıma mənasında işlənir. CSCMP-nin siyahısı xeyli genişdir və daşımadan başqa avtomobil parkının idarəsini, anbarı, yükləmə-boşaltmanı, sifarişlərin icrasını, logistika şəbəkəsinin planlanmasını, ehtiyatların idarəsini, tələbin planlanmasını və kənar logistika şirkətləri ilə işi əhatə edir.

Birmarket satıcılar üçün qaydalarında bu zənciri saatla yazıb. Saat 10:00-da gələn sifariş 10:30-a qədər təsdiqlənir, 14:00-a qədər qablaşdırılıb təhvilə hazır vəziyyətə gətirilir və kuryer onu 15:00 ilə 16:00 arasında götürür (reytinq və limitlər səhifəsi). Bu beş saatın hər addımı logistikanın bir parçasıdır. Satıcılar malın rəfdə olduğunu bilməli, onu tapıb yığmalı, ölçüsünə uyğun qutu seçməli və kuryer gələnə qədər bağlamaları hazır saxlamalıdır.

Kiçik mağazalarda bu işlərin hamısını bir-iki nəfər görür və adına logistika demir. Şirkət böyüdükcə hər addımın ayrıca adamı və proqramı yaranır, vakansiyalardakı dispetçer, anbardar və ekspeditor adları da buradan gəlir.

Logistikanın növləri, nəqliyyatdan geri qaytarmaya qədər

Növ	Nəyi idarə edir	Azərbaycanda nümunə
Nəqliyyat logistikası	yükün avtomobil, dəmir yolu, dəniz, hava və boru kəməri ilə daşınması, marşrut və vaxt	Bakı limanından Qazaxıstana bərə, Bakı–Tbilisi–Qars xətti ilə Türkiyəyə qatar
Anbar logistikası	malların qəbulu, saxlanması, uçotu və sifariş üçün yığılması	topdan satıcının anbarı, marketpleysin qaytarma anbarı
Tədarük (satınalma) logistikası	xammalın və malın tədarükçüdən alınıb müəssisəyə gətirilməsi	restoranın ət və tərəvəz alışı, Çindən mal gətirən mağaza
Paylanma logistikası	hazır malın mağazalara, məntəqələrə və alıcılara bölüşdürülməsi	istehsalçının marketlərə gündəlik marşrutu
Geri qaytarma (reverse) logistikası	qaytarılan, imtina edilən və zədələnmiş malların geri yolu	alıcının qəbul etmədiyi bağlamanın anbara dönməsi
3PL	anbarın, çatdırılmanın və ya hər ikisinin kənar şirkətə verilməsi	marketpleysin kuryer xidməti, karqo şirkətləri

Tədarük logistikasında əsas suallar tədarükçü ilə bağlıdır. Mal nə vaxt sifariş edilməli, neçə gündə gəlməli və partiya elə seçilməlidir ki, rəf boş qalmasın, pul da anbarda donmasın. Çindən mal gətirən satıcılar üçün bu hesab yükün çəkisi və həcmi ilə başlayır. Həcm çəkisinin necə tapıldığını Çindən Amazon FBA anbarına göndərmənin qiyməti nümunə qutu üzərində göstərir.

Anbar logistikası yerin özündən başlayır. Anbarı kirayə götürən topdan satıcılar və onlayn mağazalar üçün anbar icarəyə verilir elanında sahədən və qiymətdən başqa yük maşınının girişinə, rütubətə və binanın təyinatına baxmaq lazımdır. Bu yoxlamanın və müqavilənin qaydası obyekt icarəsi bələdçisində toplanıb.

Geri qaytarma e-ticarətdə ayrıca xərc sətridir. Birmarket-də alıcının imtina etdiyi və ya qaytardığı mal platformanın anbarına dönür, yolda itən və ya zədələnən bağlama üçün təzminat qərarı yoxlamadan sonra verilir.

3PL (third-party logistics, yəni üçüncü tərəf logistikası) satıcının anbarı, çatdırılmanı və ya ikisini birlikdə kənar şirkətə verməsidir. Amazon-un FBA modelində mal əvvəlcədən Amazon anbarına göndərilir və saxlamanı da, çatdırılmanı da platforma görür. Birmarket-də satıcı malı özündə saxlayır, kuryeri platforma təşkil edir, yəni işin yarısı kənara verilir.

Logistika təchizat zəncirinin bir hissəsidir

Təchizat zənciri (supply chain) daha böyük çərçivədir. CSCMP onun idarəsinə tədarük və satınalmanı, xammalın məhsula çevrilməsini və bütün logistika işlərini, üstəlik tədarükçülər, vasitəçilər və alıcılarla əməkdaşlığı daxil edir. Logistika bu zəncirin malı hərəkət etdirən və saxlayan hissəsidir.

Çörək sexində fərq aydın görünür. Unun hansı dəyirmandan, hansı qiymətə alınacağı və çörəyin resepti təchizat zəncirinin qərarlarıdır, unun sexə gətirilməsi, anbarda saxlanması və isti çörəyin səhər marketlərə paylanması logistikadır.

Azərbaycandan yük hansı yollarla keçir?

Dövlət Statistika Komitəsinin nəqliyyat cədvəllərinə görə 2025-ci ildə ölkədə 243.3 milyon ton yük daşınıb, bir il əvvəlkindən 1.8% çox.

Nəqliyyat növü	2025, milyon ton	Payı	2024-ə görə
Avtomobil	151.7	62.4%	+5.7%
Boru kəməri (neft və qaz)	65.3	26.8%	−3.7%
Dəmir yolu	16.8	6.9%	−9.4%
Dəniz	9.1	3.7%	+5.4%
Hava	0.4	0.2%	−5.3%

Cədvəl Dövlət Statistika Komitəsinin «Nəqliyyat sektorunda yük daşınması» faylından, 2025-ci il üzrə götürülüb.

Cədvəldə sual doğuran sətir dəmir yoludur. Orta Dəhliz barədə xəbərlər artımdan danışır, halbuki dəmir yolu ilə ümumi yükdaşıma 2025-də 18.6 milyon tondan 16.8 milyon tona enib. Həmin il yanvar–sentyabrda Orta Dəhliz marşrutu ilə dəmir yolu daşımaları 6% artaraq 2.651 milyon ton olub (AZCON Holdinqin məlumatı, Report, 20.10.2025).

Tranzit böyüyür, ancaq dəmir yolunun qalan yükü azalır və statistika bunun səbəbini göstərmir.

Nəqliyyatın ümumi iqtisadiyyatda yeri və ÜDM-in sahələrə bölgüsü iqtisadiyyatın əsas anlayışları barədə yazıdadır.

Orta Dəhliz

Rəsmi adı Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu olan bu yol Çindən Qazaxıstan üzərindən Xəzərə, oradan Azərbaycan və Gürcüstandan keçib Türkiyəyə və Avropaya gedir. AZCON-un açıqladığına görə 2024-cü ildə marşrut üzrə yükdaşıma 62% artaraq 4.5 milyon tona çatıb, ötürmə qabiliyyətini 2027-yə qədər ildə 10 milyon tona qaldırmaq hədəfi var.

Bakı limanı

Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı 2018-ci ildən Ələt qəsəbəsində işləyir. Limanın saytı 2025-in nəticəsini 8.2 milyon ton yük, 107,206 TEU konteyner və 59,860 təkərli texnika kimi göstərir, konteyner aşırılması bir ildə 40% artıb.

Artım 2026-da da davam edir. 14 oktyabrda liman yanvar–sentyabr üçün təxminən 100,000 TEU açıqladı, bu da 2025-in eyni dövründəki 77,300 TEU-dan 30% çoxdur. Quru yük 71% artaraq 1.75 milyon tona çatıb, ümumi yük isə cəmi 4% artımla 6.35 milyon ton olub. Rəqəmlərdən görünür ki, limanda konteyner və quru yük sürətlə böyüyür, ümumi həcmdə isə dəyişiklik xeyli yavaşdır.

Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu

Xəttin Gürcüstandakı 180 kilometrlik Marabda–Kartsaxi hissəsində 153 kilometr bərpa olunub, 27 kilometr yenidən çəkilib. Gürcüstanın İqtisadiyyat Nazirliyi 2026-cı il iyunun 1-də açıqlayıb ki, xətt ertəsi gün tam istismara verilir və gücü ildə 5 milyon tona çatır (1TV, 01.06.2026).

Ələt azad iqtisadi zonası

Zona limanın yanında salınıb və rəhbərliyin saytı onun master planını üç ayrı ərazidə 719 hektar kimi göstərir. İxraca yönəlmiş istehsalla məşğul investorlara mənfəət vergisi, ƏDV, əmlak vergisi, gömrük ödənişləri və fərdi gəlir vergisi üzrə 0% dərəcə təklif olunur.

Bu güzəştlər zavod quran investorlar üçün hesablanıb, Bakıda onlayn mağaza açan sahibkarın yükü əsasən şəhər içində avtomobillə gedir.

Onlayn sifariş alıcıya necə çatır?

E-ticarətdə alıcının birbaşa gördüyü hissə son mildir, yəni bağlamanın son anbardan və ya məntəqədən qapıya qədər yolu. Bakıda kiçik satıcılar bunu öz kuryeri ilə, sifarişə görə ödənilən kuryer xidməti ilə və ya marketpleysin logistikası ilə həll edir.

Birmarket-in (keçmiş Umico) modeli

Umico 2025-ci il iyulun 1-dən Birmarket adı ilə işləyir, alıcılar sifarişi ölkə üzrə 850-dən çox Gəl al məntəqəsindən götürür və ya kuryerlə ünvana çatdırır (Report, 01.07.2025). Satıcı malı öz yerində saxlayır, standart sifarişi 30, ekspress sifarişi 10 dəqiqə ərzində təsdiqləyir və bağlamanı platformanın kuryeri razılaşdırılmış saat aralığında götürür. Yeni mağaza gündə ən çox 3 sifarişlə başlayır, pozuntusuz işlədikcə limit 5-ə, sonra 10-a qalxır.

1 oktyabr 2026-dan çatdırılma xərcinin bir hissəsini satıcı ödəyir (logistika tarifi). 10 ₼-dan ucuz sifarişdə bu pay tutulmur. 10–50 ₼-lıq sifarişdə kiçik paket üçün 1 ₼, standart qutu üçün 2 ₼ ödənilir, 50 ₼-dan baha sifarişdə həmin pillələr 2 və 5 ₼-dır.

İri bağlamalarda pay 7–15 ₼ arasındadır və sinfi çəki, həcm və uzunluq birlikdə müəyyən edir. Komissiya, ödəniş haqqı və vergi ilə birlikdə tam hesab Birmarket-də satış kartında verilib. Kartları, stoku və qaytarmaları başqa satıcıların əvəzinə aparmaq ayrıca xidmətdir, onun xərcləri marketpleys meneceri kartında hesablanıb.

Xaricdən sifariş və gömrük limiti

Xaricdən alınan bağlamalar Azərbaycana poçtla və ya karqo şirkətləri ilə gəlir. Nazirlər Kabinetinin 14 oktyabr 2013-cü il tarixli 305 nömrəli qərarının 2.4-cü bəndinə görə, bir nəfərin adına bir təqvim ayında beynəlxalq poçt və ya daşıyıcı ilə gələn malların gömrük dəyəri 300 ABŞ dollarına bərabər məbləği keçmirsə, gömrük ödənişi tutulmur (Dövlət Gömrük Komitəsinin izahı). Qərar istehsal və ya kommersiya məqsədi daşımayan mallara aiddir, satış üçün partiya gətirən mağaza bu güzəştə arxalana bilməz. Çatdırılma haqqının bu həddə necə daxil olduğu və həddi aşan hissənin hesabı dropshipping bələdçisində nümunə ilə göstərilib.

Bu axını gömrük əl ilə yoxlamır. Dövlət Gömrük Komitəsinin rəsmisi Rövşən Mahmudzadə 2025-ci ilin noyabrında Report-a deyib ki, gündə orta hesabla 20,000–25,000 bağlama maşın öyrənməsinə əsaslanan risk təhlili sistemi ilə yoxlanılıb buraxılır, aşkarlanan pozuntuların çoxu da dəyərin və ya sayın səhv bəyan edilməsidir.

Gündə onlarla bağlama göndərən mağazada alıcıların sifarişin harada olduğunu soruşması ayrıca iş saatı aparır. Sifarişlərin statusunu cədvəldən oxuyub alıcılara WhatsApp-da bildiriş yazan AI agent bu yazışmanı satıcının üzərindən götürür. Belə agentin qurulması biznes proseslərini süni intellektlə avtomatlaşdırmağa aiddir, bu mövzu da KURS: AI Agent & YouTube biznesi proqramının modullarından biridir.

Bir bağlamanın çatdırılması kiçik mağazaya neçəyə başa gəlir?

Logistika xərclərinə qutu və qablaşdırma, çatdırılma, qaytarılan sifarişlərin itkisi və anbar yerinin payı daxildir. «Kuryer onsuz da maaş alır, çatdırılma bizə pulsuz deyilmi?» sualını öz kuryeri olan mağaza sahiblərindən tez-tez eşitmək olar. Lakin maaş sabit xərcdir və bağlama sayına bölünməyincə onun bir sifarişə düşən payı görünmür. Aşağıdakı nümunə Bakıda 20–50 ₼-lıq mal satan və moto kuryer tutan onlayn mağaza üçündür.

• Kuryerin maaşı: 8 noyabrda boss.az-da moto kuryer elanında 800–1,000 ₼ yazılmışdı, hesabda ortası, 900 ₼ götürülür.
• İşəgötürənin sosial sığorta payı: 2026-dan neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan özəl sektorda 44 ₼ üstəgəl 200 ₼-dan yuxarı hissənin 15%-i (DVX flayeri), bu maaşda 149 ₼.
• İcbari tibbi sığorta: işəgötürənin payı maaşın 2%-i, 18 ₼.
• Yanacaq, telefon və moped təmiri: bizim gümanımızla ayda təxminən 200 ₼.
• Ayda cəmi: təxminən 1,270 ₼.
• Bir bağlamaya düşən xərc: ayda 150 sifarişdə 8 ₼-dan çox, 400 sifarişdə 3 ₼-dan bir qədər çox.
• Eyni bağlama marketpleysdə: Birmarket-in 1 oktyabr 2026 tarifi ilə 10–50 ₼-lıq sifarişdə standart qutuya 2 ₼, kiçik paketə 1 ₼.

Bu rəqəmlərlə öz kuryeri marketpleysin standart qutu tarifinə ayda təxminən 630 sifarişdə, yəni gündə 20-dən çox bağlama olanda çatır. Satışın ilk aylarında çatdırılmanı marketpleysə və ya sifarişə görə ödənilən kuryer xidmətinə verin, çünki sifarişlər azdırsa, maaşın hər bağlamaya düşən payı tarifdən bir neçə dəfə baha çıxır. Öz kuryeri sabit həcm yarananda mənalıdır.

Müqayisə yalnız çatdırılmanı tutur. Marketpleys bundan əlavə kateqoriyaya görə 1–23% satış komissiyası alır, Instagram-dan satan mağazanın reklam xərcləri də başqadır. Maaşın və sığortanın sizin vəziyyətinizdəki dəqiq hesabını mühasibdən soruşun.

Logistika sahəsində hansı işlər var və maaş nə qədərdir?

8 noyabrda boss.az-da logistika sözü ilə axtarış 11 aktiv vakansiya göstərdi, saytdakı bütün elanların sayı həmin gün 602 idi. Onların yeddisində maaş yazılıb.

Vəzifə	Elandakı maaş
Logistika operatoru	600 ₼
Logistika üzrə menecer	600–800 ₼
Anbardar köməkçisi	700–1,000 ₼
Logistika üzrə dispetçer	800–1,000 ₼
Logistika və satınalma üzrə mütəxəssis	1,500 ₼
Təchizat üzrə mütəxəssis	1,500 ₼
Sürücü	1,500–2,500 ₼

Cədvəl boss.az-ın logistika axtarışındakı aktiv elanlardandır. Maaşı göstərilməyən dörd elan regionlar üzrə əməliyyat koordinatoru, planlaşdırma və anbar mütəxəssisi və iki satınalma mütəxəssisi vəzifələri idi.

Logistika maaşı bu elanlarda 600 ₼-dan başlayır və adında logistika sözü olan vəzifələrin heç biri 1,500 ₼-dan çox yazmayıb. Dövlət Statistika Komitəsinə görə 2026-cı ilin yanvar–iyulunda ölkədə orta aylıq nominal əməkhaqqı 1,176.7 ₼ olub, yəni giriş vəzifələri bu ortadan aşağıdadır. Kuryer kateqoriyasında həmin gün üç elan vardı və maaşlar 500–1,000 ₼ idi. Anbar kateqoriyalarındakı 17 elanın biri istisna olmaqla hamısı 500–1,000 ₼ təklif edirdi.

Saytın Nəqliyyat, daşınma və logistika kateqoriyasındakı 9 elanın ikisi avtoyuyucu, biri avtodayanacaq gözətçisi vakansiyası idi, ona görə axtarış sözü kateqoriyadan dəqiq siyahı verir. Vəzifə tələbləri elanlarda konkret yazılır, məsələn, sürücü-ekspeditordan gündəlik təyin olunmuş marşrutla məhsulları vaxtında çatdırmaq və satış, sifariş üzrə gündəlik hesabat vermək istənilir.

Beynəlxalq ticarət və logistika ixtisası bakalavr pilləsində tədris olunur. Azərbaycan Universitetində bu proqram 4 illikdir, azərbaycan dilindədir və səhifədə təhsil haqqı 2,000 ₼ göstərilib. Keçid balı hər il qəbulun nəticəsinə görə dəyişir və Dövlət İmtahan Mərkəzinin dərc etdiyi cədvəllərdə yoxlanılır.

Evdən işləmək mümkün olan vakansiyaları necə axtarmağı və fırıldaqçı işəgötürənləri necə tanımağı onlayn iş axtaranlar üçün bələdçi izah edir. Dövlət qurumları və iri şirkətlər yükdaşıma və anbar xidmətlərini də tender və satınalma elanları ilə alır, logistika şirkəti açan sahibkarlar üçün bu, ayrıca sifariş mənbəyidir.

Hesabın əsası

• Kuryerin maaşı: boss.az elanındakı aralığın ortası, (800 + 1,000) ÷ 2 = 900 ₼.
• Sosial sığorta: DVX flayerindəki pillə ilə 44 + (900 − 200) × 0.15 = 44 + 105 = 149 ₼.
• Tibbi sığorta: işəgötürənin 2% payı, 900 × 0.02 = 18 ₼.
• Aylıq cəm: 900 + 149 + 18 + 200 = 1,267 ₼, yuvarlaq 1,270 ₼. İşsizlikdən sığorta haqqı və qablaşdırma bu hesaba daxil edilməyib.
• Bağlamaya düşən xərc: 1,267 ÷ 150 ≈ 8.4 ₼; 1,267 ÷ 400 ≈ 3.2 ₼.
• Bərabərlik nöqtəsi: 1,267 ÷ 2 ≈ 634 sifariş ayda; 634 ÷ 30 ≈ 21 sifariş gündə.
• Dəmir yolu yükünün dəyişməsi: 16,813 ÷ 18,565 ≈ 0.906, yəni −9.4%.