Brent nefti 92.98 dollara düşüb, bir ildə 29 dollar bahalaşıb

Fortune-un yazdığına görə, noyabrın 10-u səhər saat 7:15-də (Şərqi ABŞ vaxtı) Brent markalı neftin bir bareli 92.98 dollara alınıb-satılır. Bu, dünən səhərki səviyyədən 4.67 dollar aşağıdır, bir il əvvələ nisbətən isə təxminən 29 dollar yüksəkdir.

Nəşr xatırladır ki, neftin qiymətinin bundan sonra hansı istiqamətə gedəcəyini dəqiq deyən yoxdur. Bazara çoxsaylı qüvvələr təsir edir, amma əsasında yenə tələb və təklif dayanır. Resessiya və ya müharibə ehtimalı kimi risklər güclənəndə neftin qiyməti istiqamətini tez dəyişə bilir.

Benzin alan sürücü yalnız xam neftin dəyərini ödəmir. Ödənişin içinə emal zavodları, topdansatışçılar, vergilər və yanacaqdoldurma məntəqəsinin əlavə etdiyi məbləğ də girir. Buna baxmayaraq, xam neftin təsiri ən böyükdür — bir qalonun maya dəyərinin çox vaxt yarıdan çoxunu məhz o təşkil edir. Neft bahalaşanda benzin də onunla qalxır, neft ucuzlaşanda isə benzin geridən daha yavaş düşür. Bu fərq «raketlər və lələklər» adlanan bir vəziyyət kimi tanınır.

Fövqəladə hal yarananda ABŞ-ın Strатегик Neft Ehtiyatı (Strategic Petroleum Reserve) adlı ehtiyat xam neft zaxiri işə düşür. Bu zaxir sinqаsiyalar, dağıdıcı tufan zərəri, hətta müharibə zamanı enerji təhlükəsizliyini qorumaq üçün saxlanılır. Təklif kəskin azalanda qiymətlərin kəskin qalxmasının təsirini yumşaltmağa da kömək edir.

Zaxirin uzunmüddətli problemləri həll etmək məqsədi yoxdur. O, istehlakçılara tez rahatlıq gətirir və iqtisadiyyatın vacib sahələrinin — əsas sənaye, təcili xidmətlər və ictimai nəqliyyatın — işini davam etdirməsinə kömək edir.

Neft və təbii qaz dünyanın əsas enerji mənbələrindəndir. Neftin qiymətində böyük dəyişiklik təbii qaza da dolayısı ilə keçir. Məsələn, neft bahalaşanda bəzi sənaye sahələri imkan daxilində əməliyyatlarının bir hissəsində təbii qaza keçir və bununla təbii qaza tələb artır.

Neftin gedişatına baxarkən iki əsas etalon önə çıxır. Onlardan Brent dünya neftinin daha yaxşı mənzərəsini verir, çünki alınıb-satılan xam neftin böyük hissəsi məhz bu etalonla qiymətləndirilir. Tarixi meyilləri izləmək üçün də Brent-ə üz tutulur. ABŞ-ın Enerji Məlumat Administrasiyası belə, illik enerji proqnozunda əsas istinad kimi artıq Brent-i götürür.

Onilliklər boyu Brent etalonuna baxanda neftin sabit qalmadığı görünür. Müharibələr və təklifin azaldılması ilə bağlı kəskin qalxmalar, dünya resessiyaları və bazarın həddindən artıq neftlə dolması ilə bağlı kəskin düşmələr olub. Yekunda neftin tarixi gedişatı heç də hamar deyil: müharibələr, resessiyalar, OPEC-in qərarları, enerji siyasətindəki dəyişikliklər və daha çoxu onun qiymətinə güclü təsir edir.

Fortune izah edir ki, bir barel neftin cari qiyməti böyük ölçüdə tələb və təklifdən asılıdır — gələcək tələb və təkliflə bağlı xəbərlər, geopolitika, OPEC+ qərarları buna aiddir. ABŞ-da qiymətlər həm də administrasiyanın qazma işlərinə münasibətindən asılı olaraq dəyişir, çünki bu, gələcək təklifə təsir edir. Məsələn, 2025-ci ildə Trump administrasiyası Arctic National Wildlife Refuge-in Coastal Plain hissəsində 1.5 milyon akrdan çox ərazini neft və qaz icarəsinə yenidən açıb və Biden administrasiyasının Arktikada qazmanı məhdudlaşdıran siyasətini geri çevirib.

«Fyüçers» bazarları açıq olanda neftin qiyməti durmadan yenilənir. Fyüçers bazarı əslində kiminsə nefti gələcəkdə almağa və ya satmağa razılaşdığı auksiondur. İnsanlar və şirkətlər müqavilə alıb-satdıqca neftin qiyməti dəyişir.

Nəşr şist qayasını da izah edir: bu, tərkibində neft və təbii qaz olan süxurdur, hələ çıxarılmamış enerji kimi düşünmək olar. ABŞ şistə nə qədər çox çıxış əldə etsə, enerji də bir o qədər çox olur və təklifin artması sayəsində neftin qiymətinin kəskin qalxmasının qarşısı daha asan alınır.

Neft baha olanda gündəlik əşyalar da bahalaşır. Bu, enerji ilə — istilik, qaz kommunal xidmətləri və sairlə — bağlı ola bilər, həm də həmin əşyaların sizə çatdırılmasındakı logistikaya görə. Məsələn, daşıma xərci marketdəki məhsulların qiymətinə təsir edir, çünki məhsulları anbarlardan və fermalardan rəfə çatdırmaq bahalaşır.